Dr. Öğr. Üyesi Ceyhun BAĞCI
ORCID: 0000-0001-5282-2653
Erciyes Üniversitesi İletişim Fakültesi
ceyhunbagci@erciyes.edu.tr
ISBN: 978-605-71074-4-2
Yayın Tarihi: 25.03.2026
Doi: 10.5281/zenodo.19221145
Haptik görsellik (haptic visuality), izler kitlenin bir görüntüyle kurduğu ilişkinin dokunma duyusunu çağrıştırarak bedensel algılamayı harekete geçiren bir görme biçimini ifade eder. Haptik terimi Yunanca dokunmak/temas etmek anlamına gelen haptō (ἅπτω) fiilinden türemektedir. Söz konusu terim seyir pratiğiyle birlikte düşünüldüğünde, izleme eyleminde görme odaklı (optik) bir sürecin yanı sıra dokunsal çağrışımlarla duyusal bir deneyim alanına işaret eder (Altuğ, 2025, s. 220). Bu kavram, izleyicilerin gözlerini adeta birer dokunma organı gibi kullanarak görüntü yüzeyine temas ettiği bir estetik deneyim olarak tasvir edilmektedir.
Laura U. Marks’ın (2020, s. 222) haptik görsellik kavramsallaştırması, kökenini 19. yüzyıl sanat tarihçisi Alois Riegl’in haptik ve optik imgelere ilişkin yaptığı ayrımdan almaktadır. Optik görsellikte seyir öznesi ile nesne arasında bir ayrılıktan yani imgenin temsil edici işlevinden söz edilmektedir. Haptik bakışta ise imgenin maddi mevcudiyetinden bahsedilmektedir. Bu yaklaşım özellikle de sinema sanatında dokusal öğeleri ön plana çıkaran ışık tasarımı, sığ net alan derinliği ve yakın plan kompozisyonlar gibi sinematografik teknikler aracılığıyla izleyicide dokunsal çağrışımlar uyandıran bir estetik stratejiye karşılık gelmektedir. Marks (2020), bu kavramın kuramsal çerçevesini detaylı biçimde ortaya koyarak sinema çalışmalarında popüler bir terim haline gelmesinde öncü olmuştur. Filmin Teni isimli çalışmasında Marks (2020, ss. 201-202), film izleme ediminin tek başına zihinsel bir süreç olarak kavranılamayacağını ifade eder. Yazara göre film, bir duyu deneyimiyle bedenin bir bütün olarak algısal yetisiyle kavranabilir. Belleğin tabiatı gereği görsel-işitsel imgeler diğer duyu belleklerini de çağrıştırıcı bir etkiye sahiptir. Öyle ki Deleuze’ün de (1989) belirttiği üzere sinema bize bedenin bir mevcudiyetini veremese de düşüncelerimizin içindeki düşünülmemiş olanın yani bilinmeyen bir bedenin menşeini verebilir. Başka bir deyişle sinemanın izleyicileri bildiğimiz duyulara döndürmekle yetinmeyeceği, hatta henüz bilmedikleri yeni bir bedenin imkânlarını ortaya çıkarabileceği söylenebilir (Deleuze, 1989, s. 201). Söz konusu imkânlar ancak imgenin eylemden kopması ve Deleuze’ün saf optik, sessel ve dokunsal imge dediği bir nitelik kazanmasıyla mümkün olmaktadır (Deleuze, 1989, s. 23). Bu durumda haptik imge sadece görmeye dayalı bir temsil olmaktan çıkar ve izleyicide dokunsal ve bedensel duyumlar uyandıran duyular arası bir deneyim üretir (Altuğ, 2025, s. 220). Haptik imgeler izleyicileri kendisini dikkatle seyretmeye zorlar. Bu yönüyle de haptik imgeler Deleuze’ün (1989) betimlediği optik imgeler tanımlamasının bir alt türü olarak değerlendirilebilir.
Haptik imgelemin bedenleştirilmiş ve çok duyulu bir etki elde etmek amacıyla sinematografik ve anlatısal araçlarla kullanan pek çok film vardır. Haptik görsellikle tasvir edilen bu duyusal ve bedensel katılım boyutu, haptik anıların güçlü bir betimsel görsel-işitsel imge olarak kodlandığı All That Breathes (2022) isimli ekolojik belgeselde de görüldüğü üzere izleyiciyi pasif bir gözlemci olmaktan çıkarıp ekolojik krizin (hikâyenin) bizzat hissedeni olarak aktif bir konuma taşır (Salkaya, 2023). Bu konumlanış filmde Yeni Delhi’nin kaotik atmosferinin dokunulabilir haptik bir yüzey olarak inşasıyla örneklendirilebilir. Belgeselin sinematografik yapısı şehrin gri/puslu havasını ve yaşanan toplumsal krizleri monokromatik bir renk paleti ve sığ alan derinlikli ekstrem yakın plan çekimlerle birleştirilerek izleyicilere haptik bir deneyim sunmaktadır. Bu tür filmlerde tek başına didaktik ve gözlemci bir bakış yerine izleyiciyle duyusal ve bedensel bellek aracılığıyla güçlü bir etkileşimde bulunulan haptik bir deneyimden söz etmek mümkündür.
Sinemada haptik deneyim izleyici ile filmin bedeni (filmin teni) arasındaki bir karşılaşmayla betimlenebilir. Esasen bu yaklaşım modernitenin ve Batı felsefesinin göz-merkezci (bedenin dışlandığı) rasyonel anlayışına bir eleştiri olarak da okunabilir. İzleyici pasif bir gözlemciden filmi teninde hisseden aktif bir katılımcıya dönüşür (Altuğ, 2025, s. 217). Haptik sinema, sunduğu tenle düşünme pratiği ile mimetik ve entelektüel zekâyı birlikte işleterek derin bir tahayyül alanı inşa eder (Özdemir, 2025, s. 155). Sözü edilen duyusal deneyim görsellikle de sınırlı değildir. Sinemada ses tasarımının dokunsal bir nitelik taşıdığını söyleyebiliriz. Sesin tınısı ve atmosferik sesler, haptik ve optik görsellikle birlikte filmin anlatımını güçlendirir. Nasıl ki görme, duyusal olarak filmle izleyici arasındaki etkileşimi güçlendiriyorsa, işitme de filmin atmosferini daha bütüncül ve algısal yolla kavramamızı sağlamaktadır (Marks, 2020, s. 248). Sonuç olarak Marks (2020) haptik görselliğin izleyici ile nesne arasındaki mesafeyi ortadan kaldıran mimetik bir ilişkiye dayandığına dikkat çekmektedir. Bu ilişki görüntünün soyut temsiliyetini kırarak bedensel olarak dokunulan ve duyusal anlamda hissedilen bir deneyime dönüştürür.
Anahtar Kelimeler: Haptik Görsellik, Duyusal Deneyim, Belgesel Film.
Kaynakça
Altuğ, G. (2025). Görüntü ve Sesin Haptik Duyumsamasına Sinematografik Bir Bakış: India Song. SineFilozofi, Advanced Online Publication, 214-229. https://doi.org/10.31122/sinefilozofi.1668706
Deleuze, G. (1989). Cinema 2: The time-image (H. Tomlinson & R. Galeta, Çev.). University of Minnesota Press.
Marks, L. U. (2020). Filmin Teni: Kültürlerarası Sinema, Bedenleştirme ve Duyular (S. Yılmaz, Çev.). Doruk Yayımcılık.
Özdemir, B. G. (2025). Feminist Film Fenomenolojisi: Malgorzata Szumowska’nın Filmleri Üzerinden Haptik Görselin Beden ve Dokunma ile İlişkisini Anlamlandırmak. SineFilozofi, 19, 141-158. https://doi.org/10.31122/sinefilozofi.1518944
Salkaya, A. (2023). Haptik Görsellik ve Çok Duyulu Film Deneyimi: Beden ve Ruh. Filmvisio, 1(1), 1-20. https://doi.org/10.26650/Filmvisio.2023.0001
Sen, S. (Direktör). (2022). All That Breathes (Dünyanın Bütün Nefesleri) [Belgesel Film]. https://www.allthatbreathes.com/
