Araş. Gör. Dr. Nurcan EDE
ORCID: 0000-0002-4097-8367
nurcanede@aksaray.edu.tr
ISBN: 978-605-71074-4-2
Yayın Tarihi: 14.11.2026
Doi: 10.5281/zenodo.24228175
Dikizleme kültürü, özellikle sıradan bireylerin gündelik ve mahrem yaşamlarını izleme ve kendi yaşamlarını başkalarının bakışına açma arzusu etrafında şekillenen kültürel bir durumu ifade eder. Reality şovlar gibi geleneksel medya biçimlerinde de karşılık bulan bu kültür, Web 2.0 teknolojilerinin sunduğu etkileşimli ve katılımcı iletişim ortamıyla yeni bir boyut kazanmıştır. Bu ortamda bireyler, başkalarının yaşamlarına ilişkin bilgi edinirken kendi yaşamlarını da gönüllü olarak görünür kılmakta; böylece izleme ve izlenme pratikleri eğlence, toplumsal bağ kurma ve bilgi edinmenin gündelik biçimlerine dönüşmektedir.
Kavram, Medin’in (2016, s. 787) “Kanadalı romancı ve kültür eleştirmeni” olarak tanıttığı Hal Niedzviecki tarafından The Peep Diaries (2009) adlı eserinde kapsamlı biçimde ele alınmıştır. Türkçeye Dikizleme Günlüğü adıyla çevrilen eserinde Niedzviecki (2010, s. 15), dikizlemeyi “herkes hakkında her şeyi bilme ve öğrenme arzusu” olarak tanımlar. Bu arzunun karşılığında bireylerin kendi yaşamlarını da başkalarının bilgisine açtıklarını belirten yazar, söz konusu karşılıklılığı “Bilmen ve bilinmen gerek” ifadesiyle özetler (Niedzviecki, 2010, s. 11). Kavramın tarihsel ve kültürel arka planına da değinen Niedzviecki, kitabını 1796 tarihli bir argo sözlüğünde yer alan “Röntgenci: Haddinden fazla meraklı kişilere takılan ad” tanımıyla açar. Ayrıca Webster’s New World Dictionary and Thesaurus editörlerinin 2008 yılında “abartılı paylaşım” (overshare) ifadesini yılın buluşu olarak seçmesini, toplumun farkına varmadan girdiği “Dikizleme Kültürü Çağı”nın bir göstergesi olarak değerlendirir (Niedzviecki, 2010, s. 7).
Niedzviecki (2010), dikizleme kültürünü belirli bir medya türüyle sınırlamaz; televizyon programlarından dijital platformlara, yazılı anlatılardan sanatsal projelere kadar uzanan geniş bir görünürlük ve izleme pratiği olarak ele alır. Bu kültürün televizyon alanındaki en belirgin örneklerinden birini reality programları oluşturur. Yazar, eğlence, yetenek yarışmaları, yemek, bilimkurgu, polisiye ve izdivaç programları da dâhil olmak üzere farklı televizyon programı türlerini dikizleme kültürü kapsamında değerlendirir. Bu programların ortak özelliği, sıradan insanların evlerinde veya farklı ortamlarda sergiledikleri gündelik yaşam pratiklerini izleyiciye sunmalarıdır. Niedzviecki’ye göre gerçeklik, televizyon eğlencesinin temel unsurlarından birine dönüşmüş, izleyiciler başkalarının gündelik yaşamlarını izlemeyi eğlencenin bir parçası hâline getirmiştir. Bununla birlikte reality programları, dikizleme kültürünün yalnızca en görünür örneklerini oluşturmaktadır (Niedzviecki, 2010, ss. 11-13).
Yazar, bu kültürün dijital ortamdaki karşılıklarını ise YouTube, Twitter, Flickr, MySpace ve Facebook gibi Web 2.0 platformlarıyla ilişkilendirir; blogları, sohbet odalarını, viral videoları ve sivil denetim pratiklerini de aynı kapsamda değerlendirir (Niedzviecki, 2010, s. 8). Bu örnekler, dikizleme kültürünün yalnızca başkalarının yaşamlarını izlemekten ibaret olmadığını, bireylerin kendilerine ilişkin bilgi ve görüntüleri dijital ortamlarda paylaşmalarıyla da beslendiğini gösterir. Niedzviecki bu nedenle dikizlemeyi Web 2.0’ın temel dinamiklerinden biri ve kurumsal ve siyasi veri tabanlarının gelişimini besleyen bir unsur olarak nitelendirir (Niedzviecki, 2010, s. 8). Ona göre dikizleme kültürü, insan yaşamının giderek dijitalleşmesi ve elektronik ortamlara taşınmasıyla da yakından ilişkilidir (Niedzviecki, 2010, s. 27). Anı kitapları ve belgeseller de kişisel yaşamları görünür kılarak izleyicinin merakına ve tanıklık arzusuna seslenmeleri bakımından bu kültürün kapsamına girer (Niedzviecki, 2010, ss. 20-21). Niedzviecki’nin (2010, ss. 23-24) sanatçı Gregor Schneider’in ölmek üzere olan bir insanı sanat galerisinde sergileme projesini çarpıcı bir örnek olarak ele alması, dikizleme arzusunun televizyon ve dijital medyayla sınırlı kalmayıp sanat alanına da uzandığını göstermektedir.
Niedzviecki’ye (2010, ss. 13-14) göre dikizleme kültürünün önemli özelliklerinden biri, henüz tanınmışlık kazanmamış kişilerin yaşamlarına duyulan merak ve bu yaşamları izlemekten alınan keyiftir. Bu izleme eğilimi, bireylerin kendi yaşamlarını başkalarının bakışına açma isteğiyle karşılıklı olarak beslenir. Nitekim bireyler gündelik yaşamlarını daha önce görülmemiş ölçüde kamusal alana taşırken paylaşımlarını kimlerin izlediğini çoğu zaman bilmemekte ve bu belirsizliği önemsememektedir. Niedzviecki, bu kayıtsızlığı dikizleme kültürünün temel özelliklerinden biri olarak değerlendirir; ayrıca paylaşımın giderek tanıdık çevreden uzaklaşarak tanınmayan kişilere yöneldiğine dikkat çeker (Niedzviecki, 2010, ss. 17-18). Yazara göre bu eğilimin temelinde hem insanlar arasında bağ kurma ve yaşam deneyimlerini paylaşma ihtiyacı hem de popüler kültürün beslediği ilgi görme ve fark edilme arzusu bulunmaktadır (Niedzviecki, 2010, s. 42). Bireyler, çevrimiçi paylaşım yoluyla geçmişte yüz yüze ilişkiler ve dedikodu pratikleri aracılığıyla karşılanan, ancak artık toplumsal ilişkiler içinde yeterince tatmin edilemediği düşünülen ihtiyaçlarını gidermeye çalışmaktadır (Niedzviecki, 2010, s. 37). Bu çerçevede Niedzviecki, dikizleme kültürünü “insanlığını yitirmiş insanlık” sorununa verilmiş çarpık bir yanıt olarak nitelendirir (Niedzviecki, 2010, s. 38).
Niedzviecki’ye (2010, s. 26) göre kendimizi teşhir etmeye teşvik eden her unsur, aynı zamanda gözlem altında tutulmaya da alışmamıza yol açar. Bu durum, dikizleme kültüründe gözetimin yalnızca dışarıdan dayatılan bir denetim mekanizması olmaktan çıkarak bireylerin etkin ve gönüllü katılımıyla sürdürülen bir pratiğe dönüşmesine işaret eder. Bireyler bir yandan başkalarının yaşamlarını izlerken diğer yandan kendi yaşamlarını görünür kılarak gözetim süreçlerine katılırlar. Bununla birlikte gönüllü olarak paylaşılan kişisel bilgiler, bireylerin denetimi dışında farklı amaçlarla kullanılabilecek gözetim verilerine dönüşmektedir. Niedzviecki’nin “aleyhimize kullanılabilir ve kullanılacaktır” (2010, s. 18) ifadesi, bu sürecin beraberinde getirdiği risklere dikkat çeker. Dikizleme kültüründe belirginleşen bu karşılıklı izleme ve görünürlük ilişkisi, Lyon’un (2017, s. 824) daha geniş kapsamlı gözetim kültürü yaklaşımıyla birlikte değerlendirilebilir. Lyon, gözetim kültürünün temel özelliğini bireylerin hem kendi üzerlerindeki hem de başkalarına yönelik gözetimi düzenleme çabalarına etkin biçimde katılmaları olarak açıklar. Bu çerçevede gözetim, yalnızca bireylerin maruz kaldığı bir denetim biçimi değil, aynı zamanda onların gündelik pratikleri aracılığıyla yeniden üretilen toplumsal bir ilişki hâline gelir.
Bu bağlamda dikizleme kültürü, çoğunluğun azınlığı izlediği sinoptikon ve herkesin herkesi gözetlediği omniptikon modelleriyle ilişkilendirilebilir (Mertoğlu, 2023; Özdemir, 2023). Özellikle omniptikon modeli, bireylerin birbirlerinin yaşamlarını izleyebildiği ve kendilerini başkalarının gözetimine açabildiği karşılıklı gözetim ilişkisini açıklamak bakımından önem taşır. Bununla birlikte dikizleme kültürü, söz konusu gözetim modellerine indirgenemez; bireylerin yalnızca başkalarını izleme pratiklerini değil, kendi yaşamlarını gönüllü olarak görünür kılma ve başkalarının bakışına sunma arzularını da kapsar. Niedzviecki’nin bu dönüşüme ilişkin çarpıcı tespitlerinden biri, bireylerin artık “gözetleyen devletten değil; tersine, üzerine hiçbir kameranın tutulmadığı anlardan” korkmaya başlamasıdır (2010, ss. 229-230). Bu ifade, gözetim ve görünürlük arasındaki ilişkinin dönüşümüne işaret etmektedir. Görünür olmanın ve izlenmenin giderek olağanlaştığı bu kültürel ortamda bireyler açısından kaygının nesnesi, yalnızca gözetlenmek değil, aynı zamanda görünürlük ve ilgi dışında kalmak hâline de gelebilmektedir. Öte yandan çevrimiçi paylaşılan kişisel içeriklerin bireylerin denetimi dışında kullanılabilmesi, görünür olma arzusu ile gözetimin beraberinde getirdiği riskler arasındaki temel çelişkilerden birini oluşturmaktadır.
Dikizleme kültürüne yönelik eleştiriler, bu kültürün toplumsal ve bireysel sonuçlarının yanı sıra gözetim karşısında geliştirilebilecek mücadele biçimlerini de kapsamaktadır. Medin (2016, ss. 788-789), dikizleme kültürünün gündelik yaşamdaki görünümlerini ve gözetimle ilişkisini açıklayan Niedzviecki’nin yaklaşımının, bireylerin gözetim karşısında geliştirebilecekleri taktik ve stratejilere yeterince yer vermediğini belirtir. Bu açıdan dikizleme kültürüne yönelik eleştirilerin ve mücadele önerilerinin sınırlı kaldığına dikkat çeker. Söz konusu değerlendirme, dikizleme kültürünün yalnızca görünürlük, paylaşım ve gözetim pratikleri üzerinden açıklanmasının yeterli olmadığını; bireylerin mahremiyetlerini koruma, gözetim mekanizmalarına direnme ve bu mekanizmalar karşısında alternatif pratikler geliştirme olanaklarının da tartışılması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Anahtar Kelimeler: Dikizleme Kültürü, Gözetim Kültürü, Web 2.0, Görünürlük, Mahremiyet.
Kaynakça
Lyon, D. (2017). Surveillance culture: Engagement, exposure, and ethics in digital modernity. International Journal of Communication, 11, 824-842. https://ijoc.org/index.php/ijoc/article/view/5527
Medin, B. (2016). Dikizleme Günlüğü: Kendimizi ve Komşularımızı Gözetlemeyi Niçin Bu Kadar Sevdik? TRT Akademi, 1(2), 786-789.
Mertoğlu, S. (2023). Omniptikon. İletişim Ansiklopedisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.7867832
Niedzviecki, H. (2009). The peep diaries: How we’re learning to love watching ourselves and our neighbors. City Lights Books.
Niedzviecki, H. (2010). Dikizleme günlüğü: Kendimizi ve komşularımızı gözetlemeyi niçin bu kadar sevdik? (G. Gündüç, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
Özdemir, M. (2023). Sinoptikon. İletişim Ansiklopedisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.7513015
