Araş. Gör. Dr. Neslihan ERDEM
ORCID: 0000-0002-2506-3564
neslihan.erdem@adu.edu.tr
ISBN: 978-605-71074-4-2
Yayın Tarihi: 06.10.2026
Doi: 10.5281/zenodo.23185287
Etkileşim deneyimi, bireyin bir ürün, sistem ya da dijital arayüzle etkileşim sürecinde şekillenen; duygusal, bilişsel ve anlamlandırmaya dayalı yaşantıların bütününü ifade eder (Hassenzahl, 2010). Bu deneyim beklenti, bağlantı kurma, yorumlama ve yansıtma olmak üzere dört aşamada gerçekleşir (McCarthy & Wright, 2004). Dijital dünyada da etkileşim deneyiminin oluşumunda fiziksel dünya deneyimleri belirleyici bir rol oynamaktadır. Birey dijital bir arayüzle karşılaştığında, fiziksel dünyayla kurduğu birikimli ilişkinin şekillendirdiği algısal şemalar etkileşim deneyimini etkiler.
Etkileşim Deneyiminin Aşamaları
Etkileşim deneyimi ilk olarak beklenti aşamasında, geçmiş yaşantılarla birlikte bireyin geleceğe dair öngörüleriyle de şekillenir. Bireyin ilerleyen süreçte karşılaşmayı umduğu durumlar şimdiki deneyimini yönlendirir; etkileşim deneyimi henüz oluşmadan önce zihinsel olarak kurulmaya başlar. Bu nedenle beklenti, etkileşim deneyimini başlamadan önce çerçeveleyen ve bireyin sisteme yaklaşım biçimini belirleyen bir etken olarak işlev görür. İkinci aşama olan bağlantı kurmada birey, yaşadığı deneyimi hem kendi geçmişiyle hem de sosyal çevresindeki diğer bireylerle ilişkilendirir. Deneyim bireysel sınırlarını aşarak sosyal bir boyut kazanır ve anlatı yoluyla paylaşılabilir bir nitelik taşımaya başlar. Üçüncü aşama olan yorumlamada birey, yaşadıklarını önceki yaşantılarına ve kültürel kodlara dayanarak sürekli anlamlandırır; edindiği yeni anlamları daha önce kurduğu çerçevelerle karşılaştırır ve günceller. Son olarak yansıtma aşamasında deneyimin tamamlanmasının ardından birey onu yeniden değerlendirir; deneyimler bir anlatıya dönüştürülerek bellekte yapılandırılır ve gelecekteki beklentilerin şekillenmesine zemin hazırlar (McCarthy & Wright, 2004).
Fiziksel Dünya Referansı ve Görsel Algı
Gibson’ın (1979) ekolojik algı kuramına göre bireyler çevreyi pasif biçimde değil, olası eylemler üzerinden aktif olarak okur. Bu okuma biçimi dijital arayüzlerde de geçerliliğini korur; tıpkı fiziksel dünyadaki gibi zihin, ekrandaki gölgeyi yükseklik, bulanıklığı uzaklık, gradyanı ise hacim olarak yorumlar (Aktaş Durmuş & Kara, 2026). Arnheim’a (1974) göre görsel algı aktif bir düzenleme eylemidir; kullanıcı arayüzdeki her görsel öğeyi fiziksel dünyadaki deneyimleriyle karşılaştırarak anlamlandırır. Norman (2004), tasarımın duygusal etkisini içgüdüsel, davranışsal ve yansıtıcı olmak üzere üç düzeyde ele alır. Fiziksel dünya referansı güçlü tutulduğunda içgüdüsel düzeyde tanıdıklık ve güven duygusu üretilirken, davranışsal düzeyde kullanım kolaylığı ve işlevsel tatmin sağlanır. Referansın soyutlandığı yaklaşımlar ise yansıtıcı düzeyde çağdaşlık ve özgünlük hissi yaratır. Silvennoinen, Vogel ve Kujala’ya (2014) göre görsel estetik ve kullanılabilirlik birbirini tamamlayan deneyim boyutlarıdır; estetik olarak tatmin edici bulunan arayüzler kullanıcı bağını da güçlendirir. Hassenzahl’a (2010) göre ise etkileşim deneyimi, tüm bu algısal ve duygusal süreçlerin bir anlam bütününe dönüştüğü anda ortaya çıkar. Bu perspektiften bakıldığında etkileşim deneyiminin tasarlanması, fiziksel dünya bilgisini ne ölçüde devreye sokacağını ve hangi anlamsal düzeye hitap edeceğini belirleyen bütüncül bir karar sürecidir.
Fiziksel Dünya Referansının Dönüşümü: Skeomorfizmden Glassmorfizme
Dijital arayüz estetiği, fiziksel dünya referansını farklı düzeylerde devreye sokarak etkileşim deneyimini biçimlendirir. Fiziksel nesnelerin doku, gölge ve malzeme özelliklerini dijital ortama aktaran skeomorfik arayüzler, kullanıcının fiziksel dünyadaki zihinsel modellerine dayanarak öğrenme sürecini kolaylaştırır ve ne yapılabileceğini sezgisel olarak iletir (Çalış Zeğerek & Kara, 2014; Chan, 2024). Fiziksel referanstan uzaklaşan flat tasarım ise sadeliği ve hafifliği ön plana çıkarır; ancak etkileşim ipuçlarını zayıflatarak kullanıcının ne üzerine tıklayabileceği konusunda belirsizlik yaratabilir (Moran, 2017). Glassmorfizm ise fiziksel ipuçlarını (şeffaflık, bulanıklık, derinlik) soyutlanmış biçimde devreye sokarak katmanlı bir görsel dil kurar; ancak düşük kontrast ve bulanıklık erişilebilirliği zedeleyerek etkileşim deneyimini sekteye uğratabilir (Brown, 2024).
Anahtar Kelimeler: Etkileşim Deneyimi, Görsel Algı, Arayüz Estetiği, Kullanıcı Deneyimi, Etkileşim Tasarımı.
Kaynakça
Aktaş Durmuş, D., & Kara, M. (2026). Dijital kullanıcı arayüz tasarımında derinlik algısı ve boyutluluk arayışları. D-Sanat, 2(1), 68-89. https://doi.org/10.5281/zenodo.19063743
Arnheim, R. (1974). Art and visual perception: A psychology of the creative eye. Berkeley, CA: University of California Press.
Brown, M. (2024, 7 Haziran). Glassmorphism: Definition and best practices. Nielsen Norman Group. https://www.nngroup.com/articles/glassmorphism/ adresinden alındı.
Chan, M. (2024, 15 Mart). Skeuomorphism. Nielsen Norman Group. https://www.nngroup.com/articles/skeuomorphism/ adresinden alındı.
Çalış Zeğerek, E., & Kara, M. (2014). Dijital kullanıcı arayüz tasarımlarında skemorfik anlayış. Sanat Yazıları, 30, 64-79. https://izlik.org/JA87EH55SC
Gibson, J. J. (1979). The ecological approach to visual perception. Boston, MA: Houghton Mifflin.
Hassenzahl, M. (2010). Experience design: Technology for all the right reasons. San Rafael, CA: Morgan & Claypool.
McCarthy, J., & Wright, P. C. (2004). Technology as experience. Cambridge, MA: MIT Press.
Moran, K. (2017, 12 Mart). Flat-design best practices. Nielsen Norman Group. https://www.nngroup.com/articles/flat-design-best-practices/ adresinden alındı.
Norman, D. A. (2004). Emotional design: Why we love (or hate) everyday things. New York, NY: Basic Books.
Silvennoinen, J., Vogel, M., & Kujala, S. (2014). Experiencing visual usability and aesthetics in two mobile application contexts. Journal of Usability Studies, 10(1), 46-62.
