Dr. Öğr. Üyesi Ceyhun BAĞCI
ORCID: 0000-0001-5282-2653
Erciyes Üniversitesi İletişim Fakültesi
ceyhunbagci@erciyes.edu.tr
ISBN: 978-605-71074-4-2
Yayın Tarihi: 25.03.2026
Doi: 10.5281/zenodo.19221327
Son dönemde özellikle dijital sinema teknolojileri bağlamında belgesel üretim ve dağıtım süreçlerine ilişkin çalışmaların alan yazında görünürlük düzeylerinin arttığı gözlenmektedir. Bu kavramsal analizde işlenen konu dijital temelli sinemanın kullanıcılara sağladığı geri bildirim olanağı ya da sosyal etkileşim düzeylerinden farklılık taşımaktadır. Etkileşimli belgesel (interactive documentary/i-Docs) izleyici kitlesini fiziksel olarak eyleme geçiren ve onlara içerik üzerinde doğrusal bir belgeselin aksine alternatif akış seçenekleri sunan bir anlatı formunu ifade etmektedir (Gaudenzi, 2013, s. 26). Seyir pratiği kapsamında etkileşimli belgeseller eylemde bulunmayı, seçimler yapmayı ve içeriğin kişiselleştirilmesini içermektedir (Podara vd., 2021, ss. 3-4). Etkileşimli belgesel kavramı literatürde kapsamlı şemsiye bir terim olarak kullanılmaktadır. Bu geniş kullanım sanal gerçeklik (virtual reality VR) veya artırılmış gerçeklik (Augmented Reality AR) belgesellerinden veri tabanı ve web belgesellerine kadar uzanan dijital temelli belgesel pratiklerini kapsamaktadır (Ak, 2021; Aston & Gaudenzi, 2012; Bağcı, 2025; Ocak, 2022; Odorico, 2011; Tay & Hudson, 2008). Söz konusu belgesel filmin tüm bu etkileşimli formlarında doğrusal (linear) anlatı yapılarının pasif izleyicileri artık kullanıcı ve katılımcı özneler olarak konumlanmaktadır. Burada doğrusal olmayan (non-linear) yani parçalı anlatı yapısına sahip bir içerik formundan bahsedilmektedir (Ocak, 2022; Podara vd., 2021, s. 4). Dolayısıyla etkileşimli belgesellerde olaylar neden-sonuç ilişkisi bağlamında bütünlüklü tek bir anlatı akışıyla sunulmazlar. Bu türde izleyicileri sanal bir dünyanın içine dahil ederek onları hikâyenin/anlatının ayrılmaz bir parçası olduklarına ve kendi seçimleriyle bir sonucu tayin edeceklerine inandıran bir yapı kurulmaktadır (Riedl & Bulitko, 2013, s. 67). Diğer bir ifadeyle kullanıcı/katılımcı özneler, etkileşimli içeriği kendi ihtiyaçları ve tercihleri doğrultusunda şekillendirme olanağına sahip olmaktadır (Ursu vd., 2009, s. 3).
Belgesel sinemanın katılımcı yapısal özelliği, bu türü etkileşimli anlatılar için uygun bir format haline getirmektedir. Sinema tarihinde etkileşimli sistemlerin deneysel çalışmalarına 1960’lı yıllarda rastlarız. Bunlardan Kinoautomat isimli sistem, etkileşimi filme değil sinema salonuna uyarlamıştır. Salonda teknik olarak senkronize iki projeksiyon cihazı ile koltuklarda kırmızı ve yeşil renkli butonlar bulunmaktadır. Film seyredilirken anlatıcının izleyicilere sorduğu sorular doğrultusunda seçimler yapılır ve oylama yöntemiyle seçilen sahneyle filme devam edilir (Bielicky, 2003, s. 99). Böylesi bir etkileşimli sinema yanılsamasında tam anlamıyla bireysel etkileşim deneyiminden söz edilemez. Etkileşimli belgeselin tarihsel gelişimine bakıldığında ilk denemelerden olan Aspen Moviemap projesinin (1978 / MIT Architecture Machine Group) video disk teknolojik altyapısını kullanarak kentsel bir mekânı (Colorado/Aspen) belgelediği görülmektedir. Multimedya tabanlı sanal bir veri tabanı olarak hazırlanan projede izleyicilere aktif bir gezgin/kâşif rolü tanınmıştır (Naimark, 2006). İlk etkileşimli belgesellerden biri olarak sayılan Moss Landing “Hyper Picture” projesi de Kaliforniya’daki Moss Landing kasabasındaki yaşamı konu almaktadır. Yeni nesil etkileşimli web belgesellerinin öncüsü sayılan bu proje geleneksel izleyiciyi doğrusal olmayan bir hikâye anlatımıyla tanıştırması yönüyle önem taşımaktadır (Convivial Studio, 2026; “Moss Landing”, 1989). Video disk teknolojisini kullanan Lorna (1979-1984) isimli video sanat çalışması da dallanan anlatı (branching narrative) yapısıyla alanın öncü yapımlarından biri olmuştur. Bu yapımda agorafobik bir karakterin içsel çatışmalarına tanıklık eden izleyicilere hikâye üzerinde farklı olasılıkları deneyimleme imkânı sunulmuştur (Hershman, 2003, s. 644). Söz konusu dallanan anlatı (branching narrative) modeli Netflix’in popüler etkileşimli formatlarında da kullanılmıştır. Netflix, 2017 yılından 2025 yılında bu içerik stratejisinden vazgeçene kadar ‘‘Çizmeli Kedi’’, “Buddy Thunderstruck”, “Stretch Armstrong”, “Minecraft”, “Black Mirror: Bandersnatch’’ ile “Doğaya Karşı Mücadele” (You vs. Wild) gibi popüler içeriklerini kullanıcılarına sunmuştur. Tüm bu içeriklerde izleyicinin karşılaştığı yol ayrımları onu farklı olaylara yönlendiren seçeneklerle birlikte sunulmaktadır. Hikâyenin anlatı akışı dallanıp derinleştikçe klasik doğrusal anlatı yerini doğrusallıktan uzak ve geniş bir seçenekler evrenine bırakmaktadır. Özellikle 2019 yılında yayınlanan Doğaya Karşı Mücadele (You vs. Wild) isimli etkileşimli belgesel serisi, başrol Bear Grllys’in doğadaki maceralarına izleyicileri ortak etmeyi amaçlamaktadır (Simms, 2019). Başrolün yanına alması gereken ekipmanlardan, macerada hangi rotayı izleyeceği ve engelleri aşma yöntemlerine kadar katılımcılara oyunlaştırılmış bir deneyimle seçme olanağı sunulmaktadır.
Web tabanlı etkileşimli belgesel formatları kapsamında Kanada Ulusal Film Kurulu’nun (National Film Board of Canada NFB) gerçekleştirdiği etkileşimli projeler, literatüre çok sayıda nitelikli örnek sunmaktadır. Her ne kadar ilk örnekler doğrusal anlatılara eşlik eden web portalları formatında oluşturulmuş olsa da güncel projeler veri tabanı mantığıyla etkileşimli ve modüler yapılar olarak tasarlanmıştır (Canada NFB, 2026). Çevre temalı bu projeler kullanıcılarına çevrimiçi ortamda erişim olanağı sağlamaktadır. Waterlife (2009) projesi dünyadaki içme suyu krizini ek bilgi ve belgelerle çevrimiçi olarak hikâyeleştiren bir etkileşimli yapı sunmaktadır. Bear 71 (2012) projesi ise Banff Ulusal Parkı’nda yıllar süren bir gözetim süreciyle vahşi yaşama ilişkin merak edilenleri, bir dişi boz ayının yaşam öyküsü üzerinden işlemektedir. Veri temelli görselleştirmeden yararlanılan bu yapımda kullanıcılar harita üzerinde dolaşarak kişisel bir deneyim yaşayabilmektedir. Bu etkileşimli yapıma aynı zamanda çevrimiçi ortamda sanal gerçeklik deneyimi olarak da (Bear 71 VR) ulaşılabilmektedir (Bear 71 VR, 2026). Web tabanlı bir diğer proje olan Hollow (2013a), kırsal Amerika’nın sorunlarını ele almaktadır. Veri görselleştirme, röportaj videoları ve konum merkezli infografiklerle desteklenen etkileşimli belgeselde kullanıcı/katılımcı özneler kendi seçimleriyle anlatı akışını bireyselleştirmektedir (Sheldon, 2013b). Web tabanlı etkileşimli belgesellerin en belirgin yapısal özelliği kullanıcılarına açık uçlu bir anlam haritası sunmalarıdır. Nitekim bu içeriklerde anlatı deneyimi ancak katılımcı tercihleriyle bir anlam kazanabilir. Sonuç olarak doğrusal (linear) belgesel yapımlarından yapısal özellikleriyle ayrışan etkileşimli belgeseller, dallanan anlatılar, algoritmalar, kodlar, veri tabanları ve web tabanlı arayüzleriyle bireyselleşen açık uçlu ve çok katmanlı bir anlatı pratiği ortaya koymaktadır. Gaudenzi (2013) tarafından önerilen yaşayan belgesel (living documentary) kavramsallaştırması bu durumu özetler niteliktedir. Etkileşimli belgesel, kullanıcısı ve teknolojisi değiştikçe sürekli şekillenen ve farklı deneyimlenen canlı ve dinamik bir sistem olarak tanımlanabilir.
Anahtar Kelimeler: Etkileşimli Belgesel, Dallanan Anlatı, Belgesel Film.
Kaynakça
Ak, M. (2021). Bertolt Brecht’in Epik Tiyatrosu Üzerinden İnteraktif Belgesellere Bakmak. Etkileşim, 4(7), 170-189. https://doi.org/10.32739/etkilesim.2021.7.123
Aston, J., & Gaudenzi, S. (2012). Interactive documentary: Setting the field. Studies in Documentary Film, 6(2), 125-139. https://doi.org/10.1386/sdf.6.2.125_1
Bağcı, C. (2025). Katılımcı ve Etkileşimli Belgesel: Yeni Medya Çağında Etkileşimli İzleyici Deneyimi. TOBIDER – International Journal of Social Sciences, 9(4), 650-673. https://doi.org/10.30830/tobider.sayi.24.30
Bear 71 VR. (2026). Explore Bear 71 in VR. https://bear71vr.nfb.ca/
Bielicky, M. (2003). Prague – A Place of Illusions. İçinde J. Shaw & P. Weibel (Ed.), The Cinematic Imaginary after Film. The MIT Press.
Canada NFB, N. F. B. of. (2026). Explore all the NFB’s interactive works. National Film Board of Canada. https://www.nfb.ca
Convivial Studio. (2026). Early Interactive Works. Convivial Studio. https://www.convivial.com/project/early-interactive-works/
Gaudenzi, S. (2013). The Living Documentary: From representing reality to co-creating reality in digital interactive documentary [Doktora Tezi, Goldsmiths, University of London]. http://research.gold.ac.uk/id/eprint/7997
Hershman, L. (2003). The Fantasy Beyond Control. İçinde N. Wardrip-Fruin & N. Montfort (Ed.), The New Media Reader (ss. 643-647). The MIT Press.
McMahon, K. (Direktör). (2009). Waterlife [Video recording]. National Film Board of Canada NFB.
Mendes, J., & Allison, L. (Direktörler). (2012). Bear 71 [Interactive Documentary]. National Film Board of Canada.
Moss Landing. (1989). MIT – Docubase. https://docubase.mit.edu/project/moss-landing/
Naimark, M. (2006). Aspen the Verb: Musings on Heritage and Virtuality. Presence: Teleoperators and Virtual Environments, 15(3), 330-335. https://doi.org/10.1162/pres.15.3.330
Ocak, E. (2022). Dijital Belgeselin Kurucu Unsurları Bağlamında Etkileşimli Belgesel ve Belgeselci. sinecine: Sinema Araştırmaları Dergisi, 13(3), 5-42. https://doi.org/10.32001/sinecine.1108627
Odorico, S. (2011). Documentary on the web between realism and interaction. A case study: From Zero – People Rebuilding Life after the Emergency (2009). Studies in Documentary Film, 5(2), 235-246. https://doi.org/10.1386/sdf.5.2-3.235_1
Podara, A., Giomelakis, D., Nicolaou, C., Matsiola, M., & Kotsakis, R. (2021). Digital Storytelling in Cultural Heritage: Audience Engagement in the Interactive Documentary New Life. Sustainability, 13(3), 1193. https://doi.org/10.3390/su13031193
Riedl, M. O., & Bulitko, V. (2013). Interactive Narrative: An Intelligent Systems Approach. AI Magazine, 34(1), 67-77. https://doi.org/10.1609/aimag.v34i1.2449
Sheldon, E. M. (Direktör). (2013a). Hollow [Web-based documentary].
Sheldon, E. M. (2013b). Hollow. MIT – Docubase. https://docubase.mit.edu/project/hollow/
Simms, B. (Direktör). (2019). You vs. Wild (Doğaya Karşı Mücadele) [Etkileşimli Belgesel Dizisi]. Netflix (World-wide).
Tay, S. L., & Hudson, D. (2008). Undisclosed Recipients: Documentary in an era of digital convergence. Studies in Documentary Film, 2(1), 79-98. https://doi.org/10.1386/sdf.2.1.79_1
Ursu, M. F., Zsombori, V., Wyver, J., Conrad, L., Kegel, I., & Williams, D. (2009). Interactive documentaries: A Golden Age. Computers in Entertainment, 7(3), 1-29. https://doi.org/10.1145/1594943.1594953
