Dr. Sumru YILDIRIM
ORCID: 0000-0002-6206-8233
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi
sumruyildirim@adu.edu.tr
ISBN: 978-605-71074-4-2
Yayın Tarihi: 14.01.2026
Doi: 10.5281/zenodo.18244279
Dijital parasosyal etkileşim, bireylerin dijital medya ortamları aracılığıyla bir içerik üreticisi, performansçı ya da ekran yüzüyle gerçek bir yüz yüze ilişki içindeymiş gibi hissetmelerine yol açan, tek taraflı ve psikolojik bir süreçtir (Horton & Wohl, 1956). Etkileşimin doğasındaki diyalektik olmayan ilişki yapısı nedeniyle, izleyici, medya kişiliğini yani personayı kendi sosyal çevresinden biriymiş gibi algılar. Ancak izleyicinin medya kişiliğine duyduğu yakınlığın gerçek dünyada somut bir karşılığı bulunmamaktadır (Giles, 2002). Bu nedenle izleyici medya kişiliğini kendi sosyal çevresinden biri olarak algılasa da bu ilişki yalnızca bir yanılsamadan ibarettir.
Donald Horton ve R. Richard Wohl tarafından 1956 yılında yayımlanan “Mass Communication and Para-Social Interaction” adlı makalede parasosyal etkileşim kavramı, televizyon ve radyo izleyicilerinin medya karakterleri (sunucular, performans sanatçıları) ile kurdukları “görünürdeki yüz yüze ilişki” (intimacy at a distance) olarak tanımlanmıştır (Horton & Wohl, 1956). Parasosyal etkileşim, yüz yüze iletişime benzese de aracılı ve tek taraflı olmasıyla diğer sosyal ilişkilerden ayrılır.
Kavramın kullanımı başlangıçta medya çalışmalarıyla sınırlı kalsa da günümüzde disiplinlerarası bir nitelik kazanmıştır. Psikoloji ve medya araştırmalarının yanı sıra reklamcılık (Gong & Holiday, 2023), pazarlama (Bhattacharya, 2023) ve turizm (Ye vd., 2021) gibi farklı alanlarda tüketici davranışlarını ve izleyici bağlılığını açıklayan temel bir kavram olarak güncelliğini korumaktadır.
Mecra Dönüşümü: Gelenekselden Dijitale
Temelleri radyo, televizyon ve sinema gibi geleneksel mecralarda atılan kavramın, tarihsel süreç içinde dijital teknolojilerin yaratmış olduğu yeni ortamlar olan dijital platformlar, sosyal medyayla birlikte kapsamı da genişlemiştir. Geleneksel kitle iletişim araçlarında izleyicinin edilgen konumda olduğu süreçten farklı olarak dijital ortamlar, etkileşim olanaklarıyla parasosyal etkileşim bağının belirgin olarak “karşılıklı” algılanmasına zemin hazırlamıştır. Dijital platformların (YouTube, Instagram, TikTok ve Twitch vb.) sunduğu bu yeni etkileşim olanaklarıyla (yorumlar, beğeniler, canlı yayın sohbetleri) kavram çok boyutlu bir niteliğe kavuşmuştur. Bunun yanında içerik üreticileri birer medya kişiliği (YouTuber, influencer vb.) olarak doğrudan izleyiciye hitap, gündelik dil kullanımı ve kamera arkası vb. paylaşımlar yoluyla otantiklik hissini arttırabilmektedir (Abidin, 2015). Dijital parasosyal etkileşim bağlamında onu izleyenlerle sürekli temas kurabilmekte ve mecradan bağımsız olarak, izleyicinin medya karakterleriyle kurduğu tüm hayali ilişkiler bu tanımın içinde değerlendirilebilmektedir.
Bu dönüşümde dikkat çeken bir diğer durum, geleneksel medyanın aksine sıradan insanın da yeni medyanın olanaklarıyla medya kişiliği haline gelebilmesidir. Yeni medyanın fenomenleri yaptıkları düzenli içerik paylaşımlarıyla takipçiler nezdinde tanıdıklık, yakınlık ilişkisini hızlıca kurmakta ve medya karakteri olarak kendini inşa edebilmektedir (Reinikainen vd., 2020). İzleyici ya da takipçi tarafında ise yayınlara, içeriklere yorumlar, beğeniler, geri bildirimler içeren mesajlarla etkileşim kurabilme kapasitesi parasosyal bağlarla güçlenmektedir. Böylelikle takipçinin medya kişiliği ile kurmuş olduğu ilişkiyi daha “gerçek” ve “önemli” olarak algılamasına yol açar.
Dijital parasosyal etkileşimin sürdürülmesinde en önemli unsurlardan biri de fiziksel ve sosyal çekiciliktir. Özellikle YouTube gibi görsel ağırlıklı platformlarda fiziksel çekicilik, zamanla sosyal çekiciliğin bir göstergesi haline gelir. Dijital içeriklere tekrar tekrar maruz kalma, izleyicinin içerik üreticisine yönelik çekicilik algısını artırır (Kurtin vd., 2018). Dijital çağda, özellikle YouTube gibi dijital platformlar, bu etkileşimi daha ileri bir boyuta taşımıştır. YouTube yayıncılığının sunduğu olanaklar yüz yüze iletişim hissini yeniden üretirken, yayıncılar izleyicilerinden bilinçli olarak parasosyal bir yanıt alabilmek için stratejiler geliştirmektedir (Kurtin vd., 2018, s. 241, 245). Bu tarz etkileşim biçimi, yalnızlık, sosyal izolasyon veya düşük öz saygı yaşayan bireyler için telafi edici bir işlevi yerine getirebilir. Örneğin; Horton ve Wohl’un (1956) çalışmasında ele aldığı radyoda dinleyicilerine sevgili gibi hitap edildiği öne sürülen Lonesome Gal programı örneğindeki samimiyet inşası, günümüzde sıklıkla karşılaşılan dijital personaların sunduğu anlaşılma hissiyle benzer doğrultuda düşünülebilir. Ancak bu ilişkilerin, gerçek sosyal etkileşimlerin yerini tam olarak alamayacağını ve uzun vadede duygusal olarak bağımlılık riskleri de taşıyabileceğini unutmamak gerekir.
Yapay Zekâ ve Sanal Personalar
Dijital parasosyal etkileşim, günümüzde yapay zekâ (YZ) teknolojilerindeki gelişmelerle birlikte yeniden ele alınmalıdır. Sanal influencerlar, dijital modeller ve büyük dil modeli (LLM) tabanlı sohbet botlarının yaygınlaşması parasosyal bağların artık sadece insanlar arasındaki etkileşimle sınırlandırılamayacağını, insan ve makine arasında da parasosyal etkileşimin kurulabileceğini göstermektedir (Brandtzaeg vd., 2022). Özellikle yapay zekâ sohbet botları, geleneksel ya da yeni medyadaki mesafeli parasosyal etkileşimi dönüştürmektedir. Bu dönüşüm, kullanıcıya doğrudan hitap etme, geçmişi hatırlama ve kişiselleştirilmiş tepkiler verme becerileriyle gerçekleşmektedir. Etkileşimin çok katmalı bir yapıya dönüşmesi artık pasif bir izlemeden daha çok aktif ve yoğun bir deneyime evrilmektedir. Kullanıcılar, karşılarında cevap verenin bir yazılım olduğunun bilincinde dahi olsalar YZ’nın yarattığı sosyal varlık illüzyonu, bilişsel, duygusal ve davranışsal düzeylerde derinleşen bağlar kurabilmektedir. Ayrıca yapay zekâ uygulamalarının kullanıcısı hakkında bilgileri öğrenerek bellekte tutabilmesi ile geçmiş etkileşimlere dayalı kalıcı “ilişki şemaları” gelişebilmektedir. Nihayetinde bu durum, dijital parasosyal etkileşim kavramını, ekrandaki bir personayı uzaktan izleme deneyiminden öteye taşıyarak kişisel, her an erişilebilir ve dinamik bir sanal ortaklığa dönüştürerek, hiper-parasosyal etkileşim kavramının zeminini hazırlamaktadır.
Anahtar Kelimeler: Dijitalleşme, Parasosyal Etkileşim, Dijital Platformlar, Televizyon.
Kaynakça
Abidin, C. (2015). Communicative intimacies: Influencers and perceived interconnectedness. Ada: A Journal of Gender, New Media, and Technology, 8, 1-16.
Bhattacharya, A. (2023). Parasocial interaction in social media influencer-based marketing: An SEM approach. Journal of Internet Commerce, 22(2), 272–292. https://doi.org/10.1080/15332861.2022.2049112
Brandtzaeg, P. B., Skjuve, M., & Følstad, A. (2022). My AI friend: How users of a social chatbot understand their human-AI friendship. Human Communication Research, 48(3), 404–429. https://doi.org/10.1093/hcr/hqac008
Giles, D. C. (2002). Parasocial interaction: A review of the literature and a model for future research. Media Psychology, 4(3), 279-305. https://doi.org/10.1207/S1532785XMEP0403_04
Gong, Z. H., & Holiday, S. (2023). Parasocial interaction message elements and disclosure timing in nano- and microinfluencers’ sponsored content as alternative explanations for follower count’s influence on engagement. Journal of Interactive Advertising, 1–14. https://doi.org/10.1080/15252019.2023.2236093
Horton, D., & Richard Wohl, R. (1956). Mass Communication and Para-Social Interaction: Observations on intimacy at a distance. Psychiatry, 19(3), 215–229. https://doi.org/10.1080/00332747.1956.11023049
Kurtin, K. S., O’Brien, N., Roy, D., & Dam, L. (2018). The development of parasocial interaction relationships on YouTube. The Journal of Social Media in Society, 7(1), 233-252.
Reinikainen, H., Munnukka, J., Maity, D., & Luoma-aho, V. (2020). ‘You really are a great big sister’ – parasocial relationships, credibility, and the moderating role of audience comments in influencer marketing. Journal of Marketing Management, 36(3-4), 279-298. https://doi.org/10.1080/0267257X.2019.1708781
Ye, B., Fong, L., & Luo, J. M. (2021). Parasocial interaction on tourism companies’ social media sites: Antecedents and consequences. Current Issues in Tourism, 24(8), 1093-1108. https://doi.org/10.1080/13683500.2020.1764915
