Dr. Hande Hekimoğlu TOPRAK
ORCID: 0000-0002-5745-2732
handehek@gmail.com
ISBN: 978-605-71074-4-2
Yayın Tarihi: 27.07.2026
Doi: 10.5281/zenodo.21625892
Toplumsal yaşamda bireylerin bir arada ve uyum içinde yaşayabilmelerini sağlayan birtakım sosyal normlar bulunmaktadır. Bu normlar, bireylerin nasıl düşünmeleri ve davranmaları gerektiğine ilişkin genel bir çerçeve sunan, davranış biçimlerini belirleyen yazılı olmayan kuralların tümüdür. Dijitalleşme ve yeni medya teknolojilerinin gelişmesiyle beraber bireyler arasındaki iletişim ve etkileşim fiziksel ortamlardan çevrimiçi platformlara taşınmış; sosyal medya uygulamaları, çevrimiçi topluluklar, e-posta ve anlık mesajlaşma uygulamaları gibi birçok mecra bireylerin yeni sosyal karşılaşma alanları hâline gelmiştir. Bilhassa Web 2.0 teknolojilerinin sunduğu etkileşim olanakları ve gerçek isim kullanımının yaygınlaşmasıyla birlikte, çevrimiçi ortamlarda gerçekleştirilen paylaşımlar bireylerin dijital kimlikleri ve dijital itibarları üzerinde belirleyici bir rol üstlenmiştir (Brandtzaeg ve Lüders, 2018, s. 1). Bu dönüşüm, dijital ortamlarda da yüz yüze iletişimde olduğu gibi belirli davranış kalıplarının ve görgü kurallarının oluşmasını gerekli kılmıştır. Bu kapsamda çevrimiçi iletişimde uyulması beklenen etik ve görgü kuralları, İngilizce “net” (internet ağı) ve “etiquette” (görgü kuralları) sözcüklerinin birleşiminden oluşan netiket (netiquette) kavramıyla ifade edilmektedir. Netiket, kullanıcıların dijital medya mecralarında saygılı, sorumlu ve etik iletişim kurmalarını amaçlayan davranış ilkeleri bütünü olarak tanımlanmaktadır (Scheuermann ve Taylor, 1997, s. 269).
Etiket sözcüğü, köken olarak Fransızca estiquette kelimesine dayanmaktadır. Kavramın günümüzdeki anlamını kazanması ise 17. yüzyılda XIV. Louis dönemine uzanmaktadır. Bu dönemde sarayda uyulması gereken davranış kuralları, çeşitli yerlere asılan etiquette adı verilen levhalar aracılığıyla ziyaretçilere duyurulmuş; böylece kavram, zamanla toplumsal yaşamda benimsenen görgü kurallarını ifade eden bir anlam kazanmıştır (Williams, 2017, s. 11). Dijital iletişim ortamlarının yaygınlaşması, yüz yüze iletişimde benimsenen görgü kurallarının çevrimiçi etkileşimlere uyarlanmasını gerekli kılmıştır. Bu kapsamda, dijital ortamlarda uyulması beklenen davranış kuralları netiket kavramıyla ifade edilmektedir.
Netiket kavramına ilişkin yapılan ilk çalışma, Shapiro ve Anderson (1985) “Elektronik Posta için bir Etik ve Etikete Doğru” başlığı ile kaleme aldıkları kitaptır. Burada elektronik posta oluştururken dikkat edilmesi gereken hususlara değinilmiştir. Elektronik posta gönderiminde mümkün olduğunca kısa, net ve tek bir mesaj olmalı, konu kısmı muhakkak doldurulmalı, yazı dili gönderilen kişi ve mesleki gruba göre belirlenmeli, yazım ve imla kurallarına dikkat edilmeli ve espri, ironi içerikli konuşmalardan uzak durulmalı gibi birtakım öneriler sunulmuştur. Steinberg (2017) ise bu elektronik posta kurallarının sosyal medya içinde geçerli olduğunu belirtmiş; eklemeler yapmıştır. Kullanıcılar kendilerini utandıracak veya küçük düşürecek fotoğrafları yayınlamamalı, siyasi içeriklerden uzak durmalı, başka kullanıcılara ait içerikleri izinsiz paylaşmamalı, kişisel verilerini (telefon, adres, kimlik bilgileri gibi) güvenlik sorunu oluşturmaması açısından paylaşmaktan kaçınmalı şeklinde sıralamıştır. Ülkemizde ise netikete dair gerçekleştirilen bir araştırmada, lise ve üniversite öğrencilerinin netiket farkındalıkları irdelenmiştir (Atalay, 2019). Araştırma sonucunda, üniversite öğrencilerinin lise öğrencilerine göre dijital iletişim kurallarına daha fazla uyum gösterdiği ve netiket konusunda daha yüksek farkındalığa sahip olduğu ortaya koymuştur. Ayrıca büyükşehirlerde yaşayan öğrencilerin netiket farkındalıklarının daha yüksek olduğu tespit edilirken, bu durumun eğitim ve internet erişim olanaklarıyla ilişkili olabileceği değerlendirilmiştir. Araştırmada, netiket ve yeni medya okuryazarlığına yönelik eğitimlerin dijital ortamlarda daha bilinçli ve sorumlu kullanıcı davranışlarının geliştirilmesine katkı sağlayacağının vurgusu yapılmaktadır.
Netiket literatürü incelendiğinde, üzerinde uzlaşı sağlanmış evrensel kurallar bütününün olmadığı görülmektedir. Dijital ortamlarda benimsenen davranış kuralları; kullanılan platformun özelliklerine, iletişimin gerçekleştiği bağlama ve kullanıcıların toplumsal rollerine göre farklılık gösterebilmektedir. Örneğin, WhatsApp’ta konuşulduğu şekilde elektronik postada yazmanın doğru olmaması. Bu nedenle bir dijital ortamda uygun kabul edilen bir davranış, başka bir platformda veya farklı bir kullanıcı grubu tarafından uygun karşılanmayabilir. Dolayısıyla çevrimiçi etkileşimlerde, bulunulan dijital ortamın dinamiklerini ve o ortama özgü iletişim pratiklerini dikkate almak, etkili ve sağlıklı bir iletişimin temel unsurlarından biridir.
Netiket, diğer sosyal normlar gibi kültüre, iletişim ortamına ve zamana bağlı olarak değişebilen dinamik bir olgudur. Bu nedenle yeni medya kullanıcılarının değişen dijital iletişim pratiklerine uyum sağlaması, netiket farkındalığının ise medya okuryazarlığı eğitimleri aracılığıyla desteklenmesi ve erken yaşlardan itibaren bireylere kazandırılması önem teşkil etmektedir.
Anahtar Kelimeler: Netiket, Dijital İletişim, Dijital Etik, Çevrimiçi Davranış Normları, Yeni Medya Okuryazarlığı.
Kaynakça
Atalay, G. E. (2019). Netiquette in online communications: Youth attitudes towards netiquette rules on new media. In A. Ayhan (Ed.), New approaches in media and communication (pp. 225–238). Berlin, Germany: Peter Lang.
Brandtzaeg, P. B., & Lüders, M. (2018). Time collapse in social media: Extending the context collapse. Social Media + Society, 4(1), 1–10.
Scheuermann, L., & Taylor, G. (1997). Netiquette. Internet Research, 7(4), 269–273.
Shapiro, Z., & Anderson, R. H. (1985). Towards an ethics and etiquette for electronic mail. Santa Monica, CA: RAND Corporation.
Steinberg, S. (2017, June). Social network etiquette: New rules for minding your manners in a digital world. Toastmaster, 14–15.
Williams, V. (2017). Introduction. In E. Taylor & V. Williams (Eds.), Etiquette and taboos around the world. Santa Barbara, CA: Greenwood.
