Doç. Dr. Mehmet Barış YILMAZ
ORCID: 0000-0003-0928-2481
İnönü Üniversitesi İletişim Fakültesi
baris.yilmaz@inonu.edu.tr
ISBN: 978-605-71074-4-2
Yayın Tarihi: 23.04.2026
Doi: 10.5281/zenodo.19708096
Haber değer kriterleri gazetecilik yapan kitle iletişim araçlarının olaylar arasından hangilerinin haberleştirileceğini belirleyen temel unsurlardır. Kitle iletişim araçlarında görev yapan gazeteciler olaylar arasından bazılarını seçerken her ne kadar kendilerinin etken konumda olduklarını düşünseler de aslında pek de görünmeyen ancak haber seçiminde son derece etkili bazı mekanizmalar söz konusudur (Hall’dan akt. Harcup ve O’Neill, 2001, s. 261). Söz konusu mekanizma aslında gazetecilik pratiğinde olaylar arasından hangisinin diğerinden daha fazla haber değeri taşıdığını belirlemektedir (Bell’den akt. Bednarek ve Caple, 2012, s. 103). Haber değer kriterleri kavramı ilk olarak 1922 yılında Walter Lippmann tarafından dile getirilmiş olsa da sistematik olarak konuyu ele alan ve kriterleri sıralayan çalışma 1965 yılında Johan Galtung ve Mari Ruge tarafından gerçekleştirilmiştir (Caple, Bednarek, 2013, s. 2). Galtung ve Ruge, olaylar arasından seçilerek haberleştirilecek olanların hangi kriterlere uyumlu olması gerektiği konusunda 12 farklı haber değer etmeni sıralamıştır:
- Olayın gerçekleşme süresi ve yayınlanacağı kitle iletişim aracının yayın periyodu arasındaki uyumu ifade eden “Frekans”,
- Olayın sonuçlarının büyüklüğünün belli bir eşiği (ölü sayısı, maddi hasar vs) geçmesi gerektiğini ifade eden “Eşik”,
- Olayın hedef kitle tarafından anlaşılabilirlik düzeyini ifade eden “Netlik, Açıklık”,
- Olayın hedef kitle için ne ölçüde anlam ifade ettiğini vurgulayan “Anlamlılık”,
- Olayın ne derece beklenir olduğu, beklenti kalıplarına ne ölçüde uyduğunu ifade eden “Uyum, Beklenti”,
- Olayın ne ölçüde sıra dışı, sürpriz veya beklenmedik olduğuna vurgu yapan “Beklenmediklik”,
- Olayın bir süre gündemi meşgul etme potansiyeli olmasını ifade eden ve hedef kitlenin olayın devamını takip etme isteğine vurgu yapan “Süreklilik, Devamlılık”
- Haber bülteninde yer alan içerikler arasında (olumlu-olumsuz, ekonomi-magazin vb) bir dengeleme oluşturmayı ifade eden “Kompozisyon”
- Dünya siyasetini veya ekonomisini belirleme gücüne sahip, büyük uluslar olarak adlandırılan uluslarla ilgili olayların daha fazla merak edilmesine atıf yapan “Seçkin Uluslarla İlgililik”
- Tanınmış, bilinen, merak edilen; ünlüler, politikacılar, sanatçılar gibi kişilerle ilgili olayların daha fazla merak edilmesine atıf yapan “Seçkin Kişilerle İlgililik”
- Olayların kişisel hikayelere dönüştürülebilme potansiyelini ifade eden “Kişiselleştirme”
- Sonuçları olumsuz olan olayların daha fazla merak edildiği düşüncesinden hareketle oluşturulan “Olumsuzluk” (Galtun, Ruge, 1965, s. 81-83).
Yukarıda sıralanan 12 haber değer kriterine ek olarak 2001 yılında yaptıkları çalışmayla kriterleri bir anlamda güncelleyen Tony Harcup & Deirdre O’Neill gelişen iletişim teknolojilerinin habercilik alanında yarattığı etkiyi de göz önünde bulundurarak 2017 yılında yeni kriterleri belirlemiştir. Söz konusu kriterlerin temelini yine Galtung ve Ruge’un belirlediği çerçeve oluştursa da özellikle görsel ve dijital medyanın artan etkisi yeni bir takım kriterlerin belirlenmesini zorunlu kılmıştır. Harcup ve O’Neill’ın güncellediği kriterler şu şekilde sıralanabilir:
- Özel Haber: Kitle iletişim aracı çalışanlarının kendi özel çabalarıyla ürettiği, diğer basın kuruluşlarında yer almayan haberler,
- Kötü Haber: Belirgin şekilde sonuçları olumsuz olan, ölüm, felaket, büyük maddi kayıp gibi konuları ele alan olaylar,
- Çatışma: Haber konusu içinde birbirine karşıt, mücadele yaratan konuların varlığı, savaş, ayaklanma gibi çatışma içeriklerinin varlığı,
- Sürpriz: İçinde sürpriz unsuru barındıran, insanları şaşırtacak, beklenmeyen seviyedeki olaylar,
- Görsel-İşitsel Öğeler: İnsanların ilgisini çekecek nitelikteki fotoğraf, video, ses kayıtlar gibi unsurlara sahip olaylar,
- Paylaşılabilirlik: Özellikle sosyal medyada paylaşıma ve etkileşime açık olan olaylar.
- Eğlence: Cinsellik, gösteri dünyası, spor, insan hikayeleri, hayvanlar gibi konuları içeren; mizahi bir dille veya ilgi çekici başlıklarla sunulan “yumuşak” haberler.
- Dram: Kazalar, kayıplar, arama- kurtarmalar, savaşlar veya mahkeme süreçleri gibi gelişmekte olan bir dramayı içeren olaylar,
- Fikri Takip: Gündemde olan ve devamı beklenen olaylar,
- İlgililik: Güçlü bireyler, organizasyonlar, kurumlar veya şirketlerle ilgili haberler,
- Büyüklük: Olayın ilgilendirdiği kişi sayısı ve etkileme potansiyelinin büyüklüğüne sahip olaylar,
- Ünlüler: Ünlü olan, tanınan ve kitlenin merak ettiği kişilerle ilgili haberler.
- İyi Haber: Gelişme gösteren durumlar, yapılan atılımlar, tedaviler, galibiyetler ve kutlamalar gibi belirgin şekilde olumlu içeriğe sahip olan haberler.
- Haber Kuruluşunun Gündemi: Haber kuruluşunun kendi ideolojik, ticari veya teknik gündemine uyan haberler.
Sonuç olarak haber kriterleri habercilik pratiğinin doğası gereği dinamik ve sürekli gelişen unsurlardır. Yeni iletişim teknolojileri, değişen medya organizasyon yapıları, farklı medya çeşitlerinin artışı beraberinde söz konusu kriterlerin de güncellenmesini zorunlu kılmaktadır. Haberin seçiminde ve yayınlanmasında başat rol oynayan bu kriterler haberciler için yol gösterici olmaya devam etmektedir.
Anahtar Kelimeler: Haber, Galtung ve Ruge, Harcup ve O’Neill, Gazetecilik Pratiği.
Kaynakça
Bednarek, M., & Caple, H. (2012). ‘Value added’: Language, image and news values. Discourse, Context & Media, 1(1), 103–113.
Caple, H., & Bednarek, M. (2013). Delving into the discourse: Approaches to news values in journalism studies and beyond.
Galtung, J., & Ruge, M. H. (1965). The Structure of Foreign News: The Presentation of the Congo, Cuba and Cyprus Crises in Four Norwegian Newspapers, Journal of Peace Research, 2(1), 64-90. https://doi.org/10.1177/002234336500200104
Harcup, T, O’Neill, D (2001) What Is News? Galtung and Ruge revisited. Journalism Studies, 2 (2). pp. 261-280. ISSN 1461-670X
Tony Harcup & Deirdre O’Neill (2017) What is News?, Journalism Studies, 18:12, 1470-1488, DOI: 10.1080/1461670X.2016.1150193.
