Doç. Dr. Mehmet Barış YILMAZ
ORCID: 0000-0003-0928-2481
İnönü Üniversitesi İletişim Fakültesi
baris.yilmaz@inonu.edu.tr
ISBN: 978-605-71074-4-2
Yayın Tarihi: 23.04.2026
Doi: 10.5281/zenodo.19707906
Son dönemlerde dijital medya ve çevrimiçi ortamların sık kullanılmaya başlanmasıyla birlikte önem kazanan kavramlardan birisi yankı odasıdır. Yankı odası (Echo Chamber) kavramı bireylerin kendi düşünceleriyle uyumlu olan, benzer ifadelerle özellikle dijital medya ortamında daha fazla karşılaştığı ve bu durumun tek sesliliğe yol açarak muhalif ve öteki seslerin dışlandığı kapalı bir ortamı ifade etmektedir (Terzi, 2022, s. 13). Kavramın kökeni incelendiğinde aslında akustik bir yankı odasında seslerin yankılanması ve tekrar tekrar sesin kaynağına iletilmesi ifade edilmektedir. Bu tekrar durumu sesi ve sesin içerdiği anlamı kuvvetlendirmektedir. Sosyal anlamda ise kullanıcının sahip olduğu fikirlerin benzer fikirlerle kuşatılarak daha da güçlenmesi anlamına gelmektedir (Terren & Borge, 2021, s. 100). Kavramı ilk olarak literatüre sokan bilim insanlarından olan Cass R. Sunstein’a göre yankı odası özellikle dijital medya ortamının giderek yaygınlaşmasıyla birlikte kişiselleştirebilme ve bireysel kontrol sağlama pratiklerinin artışı benzer görüşlere sahip kullanıcıların bir araya gelmesini kolaylaştırmaktadır. Bu sayede tek tipleşmiş fikirler aynı ortam içerisinde sürekli güçlenerek tekarar edilmektedir (2004, s. 57-59). Dolayısıyla dijital medyanın algoritmaları kullanarak kullanıcıların özelliklerini, fikirlerini, inanç ve değerlerini analiz etmesi ve onların kabul etmeye meyilli oldukları içerikleri sunması yankı odası kavramının en önemli unsurlarının başında gelmektedir. Ortamın doğası gereği kullanıcıların seçici maruz kalma ve onaylama yanlılığı eğilimleri yükseltmektedir. Böylece kullanıcı kendi fikirlerini destekleyen bilgi ve içerikleri kabul ederken, karşıt ya da farklı fikirleri reddetmektedir (Quattrociocchi vd., 2016). Her kabul edilen ve reddedilen içerik ise algoritmalar sayesinde çemberin içine veya dışına yönlendirilmekte, zincirleme reaksiyon bu şekilde devam ederek kendisini beslemektedir.
Yankı odası kavramını anlamak için kavramı oluşturan iki yapıyı anlamak faydalı olacaktır: “odalar” (chambers) ve “yankı” (echo). Odalar, kullanıcıların bireysel tercihleri, inançları veya tutumları doğrultusunda aynı şekilde düşünen kişilerle ayrışmasını (segregation) temsil ederken; yankı, bu kapalı devreler içinde inançların akılcı olmayan bir şekilde sürekli olarak karşılıklı kullanılmasıyla ortaya çıkan kutuplaşmayı (polarization) temsil eder (Levy & Razin, 2019, s. 305). Bu iki temel kavramın yanında siyasi homofili kavramı da yankı odalarının temel unsurlarındandır. Kullanıcıların kendilerine benzer ideolojilere sahip kişilerle iletişim kurma yönelimi olarak tanımlanan siyasi homofili (Boutyline & Willer, 2017, s. 551), sac ayağını tamamlayan bileşenlerdendir. Bu bileşenler, kullanıcıların birden fazla birbiriyle çelişen inanca sahip olduklarında yaşadığı psikolojik stres türü olan bilişsel çelişkiden (cognitive dissonance) kaçınma isteğinden kaynaklanmaktadır (Terren & Borge, 2021, s. 101). Bu sayede bireyler görüşlerini netleştirir ve bunu yaparken kendi gibi düşünen diğer bireylerden destek aldıklarını düşünerek rahatlama ve onaylatma eğilimine girerler.
Literatürde yankı odalarına yönelik iki farklı bakış bulunmaktadır. Konuya ilişkin çalışmalar yapan bazı teorisyenler bilişim teknolojilerinin nispeten bağımsız bir kamusal alanın oluşmasına neden olarak siyasi farklılıklara maruz kalma oranını artıracağını savunurken, karşıt görüşte olanlar bu durumun kutuplaşmaya yol açacağı konusunda endişelerini dile getirmektedirler (Terren & Borge, 2021, s. 99). Bununla birlikte yapılan çalışmalar yankı odalarının varsayılan kadar yaygın olmayabileceğini de göstermektedir. Örneğin, Birleşik Krallık’ta yapılan bir çalışma, halkın yalnızca %6 ila %8’inin siyasi olarak taraflı çevrimiçi haber yankı odalarında yaşadığını tahmin etmektedir (Ross Arguedas vd., 2022, s. 4). Yine yapılan çalışmaların sonuçları göstermektedir ki, birçok kullanıcı, sosyal medya ve arama motorları üzerinden, yani kendi tercihleri dahilinde olmadan karşıt görüşlere maruz kalabilmektedir (Flaxman vd., 2016, s. 298). Bununla birlikte, algoritmik filtrelerden daha güçlü olarak kullanıcıların kendi seçimleri, çok daha etkili şekilde karşıt görüşlere maruz kalmayı sınırlayabilmektedir (Putri vd., 2024).
Dijital medya ortamlarının gelişmesi ve yaygınlaşmasıyla birlikte kullanıcılar birçok farklı etkiye maruz kalmaktadır. Bu etkilerden birisi de yankı odası kavramıyla tanımlanan benzer fikir ve içeriklerin kapalı ortamlarda aynı özelliklere sahip kullanıcılar tarafından sürekli tekrarlanmasıdır. Bu durum farklı görüş ve düşünceleri dışlarken aslında rasyonel olmayan bir algıya neden olarak kullanıcıların kendisi gibi düşünen kullanıcılarla ilişki içerisinde kalmasına ve dolayısıyla kutuplaşmaya sebep olmaktadır. Literatürde her ne kadar farklı görüşler olsa da üzerinde ortaklaşılan en önemli sonuç yankı odalarının günümüz dijital medya ortamlarındaki varlığıdır. Dolayısıyla yankı odası kavramı ilerleyen süreçlerde medya ve medya okuryazarlığı açısından son derece önem arz eden bir kavramdır.
Anahtar Kelimeler: Dijital Medya, Algoritmik Filtreleme, Siyasal Kutuplaşma.
Kaynakça
Boutyline, A., & Willer, R. (2017). The social structure of political echo chambers: Variation in ideological homophily in online networks. Political psychology, 38(3), 551-569.
Flaxman, S., Goel, S., & Rao, J. M. (2016). Filter bubbles, echo chambers, and online news consumption. Public Opinion Quarterly, 80(S1), 298-320.
Levy G, Razin R. (2019). Echo Chambers and Their Effects on Economic and Political Outcomes. Annual Review Economics. 11:303-328. https://doi.org/10.1146/annurev-economics-080218-030343
Quattrociocchi, W., Scala, A., & Sunstein, C. R. (2016). Echo chambers on Facebook. Available at SSRN 2795110.
Putri, S. D. G., Purnomo, E. P., & Khairunissa, T. (2024). Echo chambers and algorithmic bias: The homogenization of online culture in a smart society. In SHS Web of Conferences (Vol. 202, p. 05001). EDP Sciences.
Ross Arguedas, A., Robertson, C. T., Fletcher, R., & Nielsen, R. K. (2022). Echo chambers, filter bubbles, and polarisation: A literature review. Reuters Institute for the Study of Journalism.
Sunstein, C. R. (2004). Democracy and filtering. Communications of the ACM, 47(12), 57-59.
Terren, L., & Borge, R. (2021). Echo chambers on social media: A systematic review of the literature. Review of Communication Research, 9, 99-118.
Terzi, A. (2022). Echo Chamber Kavramı ve Türkçe Karşılıkları Üzerine. Türk Dili, S, 845, 12-16.
