Dr. Öğr. Üyesi Yelda ŞENKAL
ORCID: 0000-0001-6450-9568
İstanbul Nişantaşı Üniversitesi
yelda.senkal@nisantasi.edu.tr
ISBN: 978-605-71074-4-2
Yayın Tarihi: 23.04.2026
Doi: 10.5281/zenodo.19706002
Günümüzde toplumsal eğilimler büyük ölçüde dijital alanlar üzerinden şekillenmekte; bu eğilimlere ilişkin ifade ve tutumlar da dijital mecralar aracılığıyla örgütlenmektedir. Bu çerçevede dijital aktivizm, internet üzerinden gerçekleştirilen resmî olmayan eylemlere katılımı ya da toplumsal ve politik olaylara verilen desteği ifade etmektedir (Kirik, Çetînkaya, & Kursun, 2021). Dijital aktivizm, bireylerin insan hakları, çevre gibi çeşitli toplumsal ve siyasal konulara ilişkin görüş, tepki ve desteklerini yeni iletişim teknolojileri aracılığıyla çevrim içi ortamda görünür kılmaları ve eyleme dönüştürmeleri süreci olarak da ele alınmaktadır (Yegen, 2014). Bu bağlamda, dijital aktivizm yalnızca politik konu ve olaylarla sınırlı kalmamakta, sosyal hareketler üzerinden de şekillenmektedir. Bireyler ve sivil toplum kuruluşları, dijital ağlar aracılığıyla kolektif eylemler gerçekleştirerek, ilgili toplumsal ve siyasal meselelerin kamusal alanda görünürlük ve bilinirlik kazanmasını sağlamaktadır. Bu durum, dijital aktivizmin mevcut siyasal yapıya yönelik eleştirel tutumların iletilmesine olanak tanıyan bir işlev üstlendiğini ortaya koymaktadır (Karatzogianni, 2015).
Joyce, dijital aktivizmin iki temel boyut üzerinden şekillendiğini ileri sürmektedir. İlk boyut, aktivist kampanyaların yürütüldüğü dijital teknolojileri kapsarken; ikinci boyut, bu teknolojilerin kullanıldığı toplumsal, ekonomik ve siyasal koşulları içermektedir. Joyce’a göre dijital altyapı, aktivist hareketler için önemli bir başlangıç noktası olmakla birlikte, tek başına belirleyici değildir; zira aktivistlerin dijital teknolojileri kullanma biçimleri, içinde bulundukları toplumsal, ekonomik ve siyasal bağlamdaki farklılıklara göre şekillenmekte (Joyce, 2010), kampanya ortamları; sosyal ağlar, mikrobloglar, dijital videolar, elektronik imzalar (e-dilekçeler), dijital haritalar, kısa mesajlaşma (SMS), çevrim içi forumlar, bloglar ve web siteleri gibi ortamlar olarak çeşitlenmektedir (Edwards, Howard, & Joyce, 2013).
Bu dijital ortamların sunduğu yapısal olanaklar çerçevesinde, Leong ve arkadaşları, sosyal medya üzerinden gerçekleşen aktivist eylemlerde bu ortamın, kendini ifade etme olanakları sınırlı bireyler için kurumsal olmayan bir kanal işlevi gördüğünü ve bireye, geniş dijital ağ içinde tetikleyici bir aktör olarak konumlanma imkânı sunduğunu belirtmektedir (Leong, Pan, Bahri, & Fauzi, 2019). Cardoso ve arkadaşları da sosyal medya teknolojileri başta olmak üzere Bilgi ve İletişim Teknolojilerinin (BİT) düşük maliyetli ve teknolojiyle koordine edilen yapısının, bireyi geleneksel kolektif eylem biçimlerinden farklı olarak yoğun ağ yapısının merkezine yerleştirdiği ifade etmektedirler (Cardoso, Boudreau, & Carvalho, 2013).
Dijital aktivist eylemleri “internet-temelli” ve “internet-destekli” olmak üzere iki farklı biçimde sınıflandırılmaktadır. İnternet üzerinden doğrudan gerçekleşen eylemler, internet-temelli olarak adlandırılmakta; toplumsal hareketlerin eylem biçimlerinin hackleme, yoğun e-posta gönderimi gibi teknoloji temelli pratikler doğrultusunda yeniden şekillenişini vurgulamaktadır. İnternet-destekli olarak adlandırılan eylemler ise, geleneksel olarak sokakta gerçekleşen protesto eylemlerinin internet aracılığıyla örgütlenmesi ve koordine edilmesini ifade etmekte; bu durum, eylemlerin etki alanının fiziksel mekânla sınırlı kalmadan daha geniş bir coğrafi kapsama ulaşmasına olanak sağlamaktadır (VanLaer & Van Aelst, 2010).
Dijital aktivizme yönelik, Joyce tarafından aktarılan üç temel bakış açısı bulunmaktadır: iyimserler, kötümserler ve ısrarcılar. İyimser ve kötümser yaklaşımlar, siyasal güç dağılımı üzerinde dijital teknolojilerin dönüştürücü potansiyeline ilişkin olumlu ya da olumsuz değerlendirmeleri içermektedir. İyimserler, dijital aktivizmin mevcut siyasal hiyerarşi üzerindeki etkisiyle vatandaşları güçlendireceğine inanırken, kötümserler, bu teknolojilerin gayrimeşru otorite üretme ve kaosu teşvik etme potansiyeline dikkat çekmekte ve yıkıcı yönlerini vurgulamaktadır. Israrcılar ise, dijital teknolojiye ne kurtarıcı ne de yıkıcı olarak bakmakta; bu teknolojilerin aktivist hareketler üzerinde belirleyici bir role sahip olmadığı görüşünü savunmaktadırlar. (Joyce, 2010).
Dijital aktivizm literatüründe çeşitli eylem biçimleri yer almakla birlikte, kuramsal tartışmalarda sembolik katılım pratiklerini ifade eden slacktivizm, teknik müdahalenin öne çıktığı hacktivizm ve kamuoyu oluşturma ile söylemin yayılmasına odaklanan hashtag aktivizmi literatürde yer verilen başlıca türler arasında bulunmaktadır.
Slaktivizm
Slaktivizm, bireylerin bir dijital eylemi fiziksel katılım gerekmeksizin dijital ortamda desteklemesi şeklinde tanımlanmaktadır. İngilizcede “tembel, miskin” anlamına gelen slacker sözcüğü ile activism kavramının birleşiminden türetilen ve “miskin eylemcilik” olarak adlandırılan slaktivizmde, bireyler eylemlere imza kampanyalarına katılma, içerik paylaşma ya da çevrimiçi gruplara dâhil olma gibi dijital pratikler aracılığıyla katılım göstermektedir (Yegen, 2014). Rotman ve arkadaşları slaktivizmi; sosyal medya üzerinden gerçekleştirilen, farkındalık yaratma, değişim üretme ya da katılım gösteren kişiye tatmin duygusu sağlama amacı taşıyan, düşük risk ve maliyet içeren bir eylem biçimi olarak tanımlamaktadır (Rotman, ve diğerleri, 2011). Christensen, slaktivizmin sadece internete dayalı faaliyetlerle sınırlı olmamasına karşın, internetin katılımı kolaylaştıran yapısı nedeniyle bu ortamın sıklıkla kullanıldığını belirtmektedir. Buna karşın, internetin katılımı kolaylaştırmasının demokratik katılımın niteliği üzerinde mutlaka olumlu bir etki yarattığı anlamına gelmediğini de eklemektedir (Christensen, 2012). Slaktivizme getirilen bir eleştiri de; bireyleri aktif kılmaktan ziyade pasifize ettiği, bireylerin vicdanlarını rahatlatmak adına çevrimiçi ortamlarda görüşlerini dile getirdikleri, bunun da içlerindeki sosyal değişim isteğini körelttiği olarak belirtilmektedir (Turhan, 2017). Slaktivizme yönelik eleştiri getirenler, protestolar, topluluk temelli gönüllü çalışmalar ve yardım faaliyetleri gibi “gerçek” sivil eylemlere slaktivizmin zarar verebileceğini ileri sürmektedir (Lee & Hsieh, 2013).
Slacktivizm terimi literatürde zaman zaman Kliktivizm ile eş anlamlı biçimde kullanılmakta; her iki kavram da büyük çaba gerektirmeden gerçekleştirilen çevrimiçi eylemleri ifade etmekte ve bu tür politik katılım davranışlarının etkililiği ve yararlılığına ilişkin tartışmaları beraberinde getirmektedir (Zohouri, Darvishi, & Sarfi, 2020). Buna karşılık Piat, kliktivizmi slacktivizmin en erişilebilir ve en yaygın biçimi olarak konumlandırmakta; dolayısıyla kliktivizmi daha geniş bir slacktivizm çerçevesi içinde değerlendirmektedir (Piat, 2019). Yegen’de kliktivizmin slacktivizme kıyasla daha yönetsel bir anlam içerdiğini belirtmekte ve kliktivistlerin toplumsal fayda adına çeşitli sosyal sorumluluk projelerine aracılık ettiklerini ifade etmektedir (Yegen, 2014).
Hacktivizm
Hacktivizm, siyasal aktivizm ile hackerliğin, örgütlülük, hareket ve ideoloji temelinde kesiştiği (Özçetin, 2015);internet ortamında gerçekleştirilen siyasal bir eylem biçimi olarak tanımlanmaktadır. Hacktivistler yalnızca internet ortamında paylaşım yapmak ya da destek mesajları yayımlamakla kalmamakta, aynı zamanda teknik bilgiye dayalı sistem müdahalelerinde de bulunmaktadırlar. Örneğin, veri sızdırma, web sitesi erişimini engelleme ve sansüre teknik yollarla direnme gibi eylemler hacktivizm kapsamında değerlendirilmektedir. Bu yönüyle hacktivizm, düşük çabalı çevrim içi destek biçimlerinden farklı olarak yalnızca görünürlük sağlama amacı taşımamakta; dijital araçlar aracılığıyla gerçek dünyadaki siyasal ve toplumsal süreçleri etkilemeyi hedeflemektedir. Bu nedenle hacktivizm, daha teknik ve mücadeleci bir dijital aktivizm biçimi olarak tanımlanmaktadır (Jordan & Taylor, 2004).
Hactivizmin kökenleri hackerlik ve aktivizme dayanmasına karşın, hacktivizm ile hackerlik arasındaki ayrımı yapmak her zaman kolay olmamaktadır. Bu iki eylem pratiği arasında motivasyon bakımından farklılık bulunduğu söylenebilmektedir. Hackerlıkta çoğu zaman hackerın kişisel çıkarı doğrultusunda hareket söz konusu iken, hacktivizm genellikle siyasal ya da toplumsal bir amaca ulaşmak amacıyla gerçekleştirilmektedir (Hampson, 2012).
Hashtag Aktivizmi
Hashtag aktivizmi, belirli bir amaç doğrultusunda sosyal medya aracılığıyla kamuoyu desteği oluşturma ya da bir mücadeleyi sürdürme pratiği olarak tanımlanmaktadır. Aynı zamanda değişim talebini görünür kılmanın popüler ve giderek yaygınlaşan bir yolu olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda hashtag aktivizmi, kamusal söyleme yeni özne ve seslerin dâhil edilmesine olanak tanıma kapasitesine sahiptir (Goswami, 2018). Hashtag aktivizm örneği, sosyal medya üzerinden hashtag ile bir kelime, cümle ya da ifadenin paylaşımına yapılan yorumlar ve yeniden paylaşımlar (retweet) ile gerçekleşmektedir. Bu yeniden paylaşımlar ve yapılan yorumlar aynı zamanda birçok kişisel hikâyeyi barındırmaktadır ve zamana dayalı olarak ifade edildiği için anlatısal bir biçim kazanmaktadır. Bundan dolayı hashtag aktivizminin merkezinde anlatısal özneleşme yer almaktadır (Yang, 2016).
Sosyal medyada paylaşılan bir tweet, bir sabah kahvesi kadar sıradan bir konuyu içerebilmekte; ancak hashtaglerin ağ gücü ve kolektif anlatımın etkisiyle, bu kişisel ifadeler kolektif bir eyleme dönüşebilmektedir (Clark, 2016). Hashtagler, toplumsal meselelerle ilişkili ve gerçek hayatta etkileri bulunan tartışmaların, zaman ve mekân sınırlaması olmaksızın, erişimin kısıtlanmadığı sürece sürekli ulaşılabilir bir sanal ortamda yürütülmesini sağlamaktadır. Protestocular tarafından mesajların birleştirilmesi, yayılması ve güçlendirilmesi ile mevcut düzenin sorgulanması amacıyla kullanılan hashtagler, bu doğrultuda hashtag öncülüğündeki söylemin fiziksel dünyadaki eylemleri de güçlendiren bir sanal direnişe dönüşmesine zemin hazırlamaktadır (Dobrin, 2020). Hashtag aktivizmi, savunuculuk çabalarına yönelik farkındalık oluşturulmak istendiğinde eşik bekçiliği mekanizmalarını aşma imkânı sunmakta; bu sayede sıradan yurttaşlardan kurumsal yapılara kadar farklı kesimlerin mesajlarını geniş kitlelere ulaştırabilmesine fırsat tanımaktadır (Stache, 2015). Dijital aktivizme eleştiri getirenler, hashtaglerin slacktivizmi teşvik etme riski taşıdığını; bireylerin daha anlamlı katılımlar için gerçek bir bağlılık göstermeksizin beğeni, paylaşım ve hashtag kullanımı gibi sembolik eylemlerle yetindiklerini ileri sürmektedirler. Diğer taraftan, güncel hareketlere ilişkin veriler hashtag aktivizminin bağış toplama, gönüllü çalışma ve kamusal protestolar gibi daha somut katılım biçimlerine zemin hazırlayabildiğini göstermektedir (Maulana & Nindia, 2025).
Anahtar Kelimeler: Slaktivizm, Hacktivizm, Hashtag Aktivizmi, Sosyal Medya.
Kaynakça
Cardoso, A., Boudreau, M.-C., & Carvalho, J. (2013). Think individually, act collectively: Studying the dynamics of a technologically enabled civic movement. ICIS 2013 Proceedings 34.
Christensen, H. S. (2012). Simply slacktivism? Internet participation in Finland. JeDEM-eJournal of eDemocracy and Open Government, 4(1), s. 1-23.
Clark, R. (2016). Hope in a hashtag”: The discursive activism of# WhyIStayed. Feminist media studies, 16(5), s. 788-804.
Dobrin, D. (2020). The hashtag in digital activism: A cultural revolution. Journal of Cultural Analysis and Social Change .
Edwards, F., Howard, P. N., & Joyce, M. (2013). Digital activism and non‐violent conflict. Available at SSRN 2595115.
Goswami, M. P. (2018). Social media and hashtag activism. Liberty dignity and change in journalism(1), s. 252-262.
Hampson, N. C. (2012). Hacktivism: A new breed of protest in a networked world. BC Int’l & Comp. L. Rev., 2(35), s. 511-542.
Jordan, T., & Taylor, P. (2004). Hacktivism and cyberwars: Rebels with a cause? Routledge.
Joyce, M. C. (2010). Introduction: How to Think About Digital Activism. M. C. Joyce (Dü.) içinde, Digital activism decoded: The new mechanics of change. International Debate Education Association.
Karatzogianni, A. (2015). Firebrand waves of digital activism 1994-2014: The rise and spread of hacktivism and cyberconflict. Springer.
Kirik, A. M., Çetînkaya, A., & Kursun, A. K. (2021). Digital activism in the contexts of social movements: the case of Change. org. E. K. Doruk, S. Mengü, & E. Ulusoy (Dü) içinde, Digital Siege (s. 297-324). Istanbul University Press.
Lee, Y.-H., & Hsieh, G. (2013). Does slacktivism hurt activism? The effects of moral balancing and consistency in online activism. Proceedings of the SIGCHI conference on human factors in computing systems , (s. 811-820).
Leong, C., Pan, S. L., Bahri, S., & Fauzi, A. (2019). Social media empowerment in social movements: power activation and power accrual in digital activism. European Journal of Information Systems, 28(2), s. 173-204.
Maulana, R., & Nindia, N. F. (2025). Collective Action in Digital Activism: How Hashtags Mobilize Social Movements. Mahogany Journal De Social, 2(1), s. 33-43.
Özçetin, B. (2015). Hacktivizmin Politikası ve Poetikası. Y. İnceoğlu, & S. Çoban (Dü) içinde, İnternet ve Sokak (s. 182-208). Ayrıntı Yayınları.
Piat, C. (2019). Slacktivism: Not simply a means to an end, but a legitimate form of civic participation. Canadian Journal of Family and Youth, 11(1), s. 162-179.
Rotman, D., Vieweg , S., Yardi, S., Chi, E. H., Preece , J., Shneiderman, B., . . . Glaisyer, T. (2011). From slacktivism to activism: participatory culture in the age of social media. CHI’11 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems. (s. 819-822). CHI 2011.
Stache, L. C. (2015). Advocacy and political potential at the convergence of hashtag activism and commerce. Feminist media studies, 15(1), s. 162-164.
Turhan, D. G. (2017). Dijital aktivizm. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi(26), s. 26-44.
VanLaer, J., & Van Aelst, P. (2010). Internet and social movement action repertoires: Opportunities and limitations. Information, communication & society, 13(8), s. 1146-1171.
Yang, G. (2016). Narrative agency in hashtag activism: The case of# BlackLivesMatter. Media and communication, 4(4), s. 13-17.
Yegen, C. (2014). Bir dijital aktivizm biçimi olarak slaktivizm: Change. org örneği. Karadeniz Teknik Üniversitesi İletişim Araştırmaları Dergisi, 4(2), s. 84-108.
Zohouri, M., Darvishi, M., & Sarfi, M. (2020). Slacktivism: A critical evaluation. Journal of Cyberspace Studies, 4(2), s. 173-188.
