Dr. Rufen ORAL
ORCID: 0000-0001-7400-3747
rufenoral@hotmail.com
ISBN: 978-605-71074-3-5
Yayın Tarihi: 07.08.2025
Doi: 10.5281/zenodo.16759678
İnternet, akıllı telefonlar ve sosyal medya günümüz insanın önemli ve vazgeçilmez bir parçasıdır. Bağlantıda kalmak ya da bağlantıdan kopmamak, gelişmeleri kaçırmaktan korkmak, takip etmek, takip edilmek, beğenmek, beğenilmek, kendini sanal ortamlarda sürekli gösterme arzusuna sahip olmak gibi birçok nedenlerle bireyler akıllı telefonları ve sosyal medyayı aşırı ve sorunlu kullanabilmektedir. Dolayısıyla teknolojik bağımlılık çatısı altında gelişen; ekran bağımlılığı, oyun bağımlılığı, sosyal medya bağımlılığı, akıllı telefon bağımlılığı, FOMO, Nomofobi gibi birçok davranışsal bozukluk türü ortaya çıkmıştır. Davranışsal bozukluklar arasına girerek listeye eklenen ve son yıllarda çalışmalara konu olan bir diğer önemli davranışsal bozukluk ise sosyotelizm olarak tanımlanmıştır.
İngilizce “Phubbing” sözcüğünün Türkçe karşılığı olarak kullanılan sosyotelizm, sosyal bilimler kategorisinde kullanılan bir terimdir. Sosyotelizm akıllı telefon kullanımı ile ilişkilendirilen bir olgu olarak ortaya çıkmıştır.
Akıllı telefonların olumsuz ve kötü yönde kullanılması sosyal iletişim ve etkileşimin bozulmasına yol açmaktadır. Akıllı telefonların yanı sıra diğer mobil cihazların sorunlu kullanımı için de aynı durum söz konusudur. Sosyal ortamlarda yüz yüze iletişim kurmak yerine bireyler metinler aracılığıyla iletişim kurmaktadır. Bu bağlamda ortaya çıkan ve alanyazına giren sosyotelizm kavramı bireyin telefonuyla ilgilenerek etrafını görmezden gelmesi ve dışlamasını ifade etmektedir. Sözcüğün ilk olarak 2012 yılında Macquarie Dictionary tarafından yapılan bir kampanyada ortaya çıktığı görülmektedir. Kampanyada reklam ajansı McCann tarafından yazarlardan ve sözlük bilimcilerden bu konuyu tanımlamak için yeni bir kelime üretilmesi istenilmiş ve mobil cihaza odaklanarak etrafındaki kişilerle ilgilenmeyen onları umursamayan görmezden gelen bu kişilerin yaptığı eylem “Phubbing” olarak tanımlanmıştır. Yüz yüze iletişimin giderek azalmasıyla birlikte sosyetilizm konusuna küresel çapta yönelim ve ilgi de giderek artmaktadır (Uğur ve Koç, 2015, s. 1023). Eylemi yapan kişi için “Phubber” (sosyotelist) eyleme maruz kalan yani ortamda yok sayılan kişi içinde “Phubbe” terimi kullanılmaktadır. (Chotpitayasunondh ve Douglas, 2018, s. 1).
Sorunlu akıllı telefon kullanımı ve davranışı ile ilişkisi nedeniyle sosyotelizm, akıllı telefon bağımlılığıyla benzer belirtileri ve özellikleri göstermektedir. Sosyotelist bireyler ve soyotelizme maruz kalan bireyler, toplumun her kesiminde ve her ortamda görülebilmektedir (Chotpitayasunondh ve Douglas, 2016, ss. 10-11).
Sosyotelizm kapsamında değerlendirilen sosyotelist birey, gerçek ortamda etrafındakilere karşı duyarsız, ilgisiz ve umursamazdır. Sanal ortamı gerçek iletişim ortamına tercih etmektedir. Akıllı telefonlardaki internet, oyunlar ve diğer uygulamalar altta yatan önemli bir sebeptir. Dolayısıyla problemli telefon kullanımı aynı zamanda bir davranışsal bağımlılıktır (Bianchi & Phillips, 2005).
2016-2019 yıllarında yurt içinde ve yut dışında sosyetelizm üzerine yapılan çalışmaların yazın taramasının yapıldığı bir çalışmada yapılan araştırmalara göre, internet ve sosyal medya bağımlılığının sosyotelizme yol açtığı, ilişkilerde iletişime olumsuz etki ettiği ve zarar verdiği, sosyotelizm eylemine maruz kalan kişilerin kendilerine yapılan bu eylemi saygısızlık olarak gördükleri şeklinde ortak sonuçlar bulunduğu belirtilmiştir (Büyükgebiz Koca, 2019).
Karataş ve arkadaşları (2024) tarafından Web of Science veri tabanındaki sosyotelizm konusu üzerine yapılan bir başka çalışmada ise bibliyometrik analiz yapılarak 345 çalışma kapsamlı bir şekilde incelenmiştir. 2014-2024 yılları arasında sosyotelizm konusunda yapılan çalışmalara bakıldığında düzenli bir artış gözlendiği ve özellikle 2022-2023 yıllarında yapılan araştırmalarda konuya eğilimlerin daha yoğun olduğu ortaya konmuştur. En fazla psikoloji alanında konunun ele alındığı bununla birlikte psikiyatri, iletişim, aile çalışmaları, bilgisayar bilimleri gibi farklı disiplinlerde akademisyenlerin sosyotelizm konusuna ilgi gösterdiği ve bu minvalde çalışmalar yaptıkları belirtilmiştir. Konunun psikoloji, iletişim ve sosyoloji gibi disiplinler arasında kesişen bir noktada yer aldığı anlaşılırken son yıllarda bir bağımlılık türü olan “phubbing” olgusu akademik çalışmaların bir kısmında ise pandemi sürecinde yaşanan olumsuz durumların ve akıllı telefonlara olan bağımlılığın artması ile ilişkilendirilmiştir.
Yurt içinde yapılan sistematik bir derlemede, 2016-2023 yılları arasında sosyotelizm konusunda yapılan lisansüstü tezler ve akademik makaleler incelenmiştir. Yapılan çalışmalarda sosyotelizmin çalışmaların odağına alındığı ve farklı değişkenlerle arasındaki ilişkiselliğin incelendiği ancak sosyotelizmin azaltılması için herhangi bir müdahale programı geliştirilmediği başka bir ifadeyle çalışmalarda yalnızca farklı değişkenlerle ilişkisellik durumunun ortaya konduğunun altı çizilmiştir (Yıldırım ve Kozan, 2024).
Capilla Garrido ve arkadaşları (2021) tarafından yapılan başka bir yurt dışı çalışmasında ise sosyotelizm konusunda ingilizce yayınların sistematik derlemesi yapılmıştır. 2012 yılından 2014 yılına kadar sosyotelizm ile ilgili hiç çalışma olmadığına dikkat çekilirken, 2019 yılında en fazla çalışma yapıldığı ve pandemi sürecinde akıllı telefon ve sosyal medya kullanımının artması ile sonraki yıllarda akademik alanda çalışma konusu olmaya devam ettiği de vurgulanmıştır. “Phubbing” ile ilişkili kavramların kelime bulutu için (Bkz. Figure 1).
Şekil 1: Word cloud about the topics published in relation to phubbing.
Kaynak: ATLAS.ti. (E.Capilla Garrido et.al, 2021, s.4).
Alanyazında sosyotelizm konusunun belli araştırma grupları üzerinde yapıldığı ve toplumsal yapıdaki gruplara göre sosyotelizm türü olarak sınıflandırıldığı görülmektedir. Bu örnekler arasında, aile ve kadın erkek ilişki grupları, iş yeri çalışanları ve ast üst arasındaki ilişkilerde ortaya çıkan sosyotelizmi inceleyen çalışmalar dikkat çekmektedir. Ebeveynler ile çocuk ve ergen ilişkilerinde sosyotelizmi inceleyen çalışmalar “ebeveyn sosyotelizmi” olarak nitelendirilmektedir (Xie vd, 2019; Lv vd., 2022; Wang vd., 2022; Gökkaya, 2022). Evli ya da flört dönemindeki çiftler arasındaki ilişkilerde sosyotelizmi inceleyen akademik çalışmalarda konunun “partner sosyotelizmi” olarak ele alındığı görülmektedir (Roberts & David, 2016; Wang vd., 2017; Çizmeci, 2017; Karaman, 2023; Özbilir, 2023; Tecdelioğlu, 2021). İş hayatında çalışanlar arasındaki ve çalışanlar ile patronları arasındaki ilişkilerde ortaya çıkan sosyotelizm çalışmaları “yönetici/patron sosyotelizmi” boyutuyla incelenmektedir (Khan vd., 2023; Roberts & David, 2017; Altıkulaç, 2022; Özdemir ve Erdem, 2021).
Anahtar Kelimeler: Sosyotelizm, İletişim, İnternet, Bağımlılık, Akıllı Telefon ve Sosyal Medya.
Kaynakça
Altıkulaç, D. G. (2022). Yönetici Sosyotelizminin Yöneticiye Duyulan Güven ve İş Gören Sesliliğindeki Rolü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kastamonu.
Bianchi, A., & Phillips, J. G. (2005). Psychological predictors of problem mobile phone use. Cyber Psychology & Behavior, 8(1), 39-51.
Büyükgebiz Koca, E. (2019). Akıllı Telefon Bağımlılığı Ve Sosyotelı̇Zm Üzerine Bir Yazın Taraması. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD), 6(6), 399-411.
Capilla Garrido, E., Issa, T., Gutierrez Esteban, P., & Cubo Delgado, S. (2021). A descriptive literature review of phubbing behaviors. Heliyon, 7(5), e07037. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e07037
Chotpitayasunondh, V., & Douglas, K. M. (2018). The effects of phubbing on social interaction. Journal of Applied Social Psychology, 48(6), 304-316. https://doi. org/10.1111/jasp.12506.
Çizmeci, E. (2017). Madalyonun Öbür Yüzü: Gençlerin Duygusal İlişkilerinde Akıllı Telefonların Yeri. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 16(63), 1400-1415. https://doi.org/10.17755/esosder.294833
Gökkaya, H. (2022). Ebeveynlerin Sosyotelizm Düzeyinin Adölesanların Özgüvenine Etkisinin Değerlendirilmesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Fırat Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Elazığ.
Karaman, H. B. (2023). İlişkilerde Temel Psikolojik İhtiyaçlar ve İlişki Doyumunda Sosyal Medya Bağımlılığı Ve Sosyotelizmin Aracı Rolü. (Yayınlanmamış Doktora Tezi) Necmettin Erbakan Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Konya.
Karataş, İ., Karakoç, E., & Karataş, S. (2024). Dijital Bağımlılığın Sosyal Bedeli: Phubbing (sosyotelizm)’in Yayın Eğilimleri, Araştırma Alanları ve Kaynak Haritası. Kastamonu İletişim Araştırmaları Dergisi (KİAD), (13), 40-67. https://doi.org/10.56676/kiad.1533755
Khan, M. N., Shahzad, K., Ahmad, I., & Bartels, J. (2023). Boss, Look at me: How and when supervisor’s phubbing behavior affects employees’ supervisor identification. Current Psychology, 42(35), 31064-31078. https://doi.org/10.1007/s12144-022-04120-9
Lv, H., Ye, W., Chen, S., Zhang, H., ve Wang, R. (2022). The effect of mother phubbing on young children’s emotional and behavioral problems: A moderated mediation model of mother–child attachment and parenting stress. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(24), 16911. https://doi.org/10.3390/ijerph192416911
Özbilir, A. (2023). Romantik İlişkilerde Sosyotelizm, İlişki Niteliği ve İlişki Doyumu Arasındaki İlişkiler (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Özdemir, S., ve Erdem, R. (2021). Yönetici Nezaketsizliği Sosyal Dışlanmayı Nasıl Etkiler: Yönetici Sosyotelizmi ve Yöneticiye Güvenin Rolü. İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar Dergisi, 6(14), 103- 116. https://doi.org/10.25204/iktisad.855534
Roberts, J. A., & David, M. E. (2016). My life has become a major distraction from my cell phone: Partner phubbing and relationship satisfaction among romantic partners. Computers in Human Behavior, 54, 134-141. https://doi.org/10.1016/j.chb.2015.07.058
Roberts, J. A., & David, M. E. (2017). Put down your phone and listen to me: How boss phubbing undermines the psychological conditions necessary for employee engagement. Computers in Human Behavior, 75, 206-217. https://doi.org/10.1016/j.chb.2017.05.021
Tecdelioğlu, E. G. (2021). Yakın İlişkilerde Gelişmeleri Kaçırma Korkusu Ve Duygusal Yalnızlık Arasındaki İlişkiyi Açıklamada Partner Sosyotelizminin Aracı Rolü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Hasan Kalyoncu Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Gaziantep.
Uğur, N. G., ve Koc, T. (2015). Time for digital detox: Misuse of mobile technology and phubbing. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 195, 1022-1031. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2015.06.491
Xie, X., Chen, W., Zhu, X., & He, D. (2019). Parents’ phubbing increases adolescents’ mobile phone addiction: Roles of parent-child attachment, deviant peers, and gender. Children and Youth Services Review, 105, 104426. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2019.104426
Wang, X., & Zhao, K. (2022). Partner phubbing and marital satisfaction: The mediating roles of marital interaction and marital conflict. Social Science Computer Review, https://doi.org/10.1177/08944393211072231
Wang, X., Xie, X., Wang, Y., Wang, P., ve Lei, L. (2017). Partner phubbing and depression among married Chinese adults: The roles of relationship satisfaction and relationship length. Personality and Individual Differences, 110, 12-17. https://doi.org/10.1016/j.paid.2017.01.014
Yıldırım, N.N., ve Özteke Kozan, H.İ. (2024). Türkiye’de sosyotelizm araştırmaları: Sistematik bir derleme. Uluslararası Psiko-Sosyal Eğitim Araştırmaları Dergisi, 4(6), 23-42.
